ISTREF HAXHILLARI

Istref Haxhillari u lind në Pogradec, ku mbaroi arsimin e mesëm. Më 1977 u diplomua për Fizikë në Universitetin e Tiranës. Më 1985 kreu kursin pasuniversitar për këtë specialitet. Ka qenë mësues, drejtor shkolle, inspektor, shef i arsimit të rrethit Pogradec, përgjegjës i burimeve njerëzore në Drejtorinë Arsimore, etj. Aktualisht mësues në shkollën e mesme të qytetit. I martuar me tre fëmijë. Është dashuruar me letërsinë që herët. Prej disa vitesh ka botuar tregime, ese dhe publicistikë në shtypin periodik, një pjesë e të cilave u botuan në prill 2007 në librin “Përthyerje”. Pjesa e dytë nën titullin “BUIS”, në proces botimi. Eseja “Pesha e kohës”, botuar në vitin 2008. Proza “Bari i ujkut” botuar në vitin 2009. Novela “Ëndrrat kryqëzojnë kohën”, dygjuhëshe, shqip dhe anglisht botuar në vitin 2009. Botime në shtypin letrar të Tiranës, në revistat: “HAEMUS”, Bukuresht dhe “The Eastern European Messenger”, Londër, etj.

PARALELE QË PRITEN

(“Angelus Novus”, një libër ndryshe)

(Esé)

Një jetë e çuditshme, e pangjashme me të tjera ose tepër e rrallë, me kapërcime të pazakonta është ajo e shkrimtarit të talentuar Bashkim Shehu. Biri i përkëdhelur i kryeministrit më të fuqishëm dhe më jetëgjatë në historinë moderne të Shqipërisë, që eksploroi botën e qytetëruar kur të tjerët nuk guxonin të mendonin për të, kaloi më pas për afro dhjetë vjet në kalvarin e burgut më famëkeq të vendit, atë të Burrelit. Pas eliminimit fizik dhe politik të Mehmet Shehut, hero i luftës antifashiste të Spanjës, komandant legjendar në luftën e dytë botërore dhe pastaj ofiqari komunist më i fuqishëm pas Enver Hoxhës, Bashkimi dhe familja e tij vuajtën peshën e rëndë të përndjekjes.

Mbi persekutimin e diktaturës komuniste kanë shkruar autorë të mirëfilltë, po më së shumti qytetarë të thjeshtë, që shprehin mllefin e grumbulluar, zbulojnë pamje të llahtarshme të burgjeve, akuzojnë persekutorët, kërkojnë të drejtat e tyre. Në dallim nga të gjithë këta, autori i romanit “ Angelus Novus ” nuk akuzon direkt askënd, nuk merr përsipër të qahet e të kërkojë revansh apo rivendosjen e të drejtave të humbura në dhjetë vite burgim politik. Në morinë e bashkëvuajtësve ai zgjedh Mark Shpendin, një verior nga Nikaj - Mërturi i largët e i humbur në Ninderlandin e Shqipërisë, njeri me mendje të pazakontë, ndonëse me shkollim minimal, lënë përgjysmë në Tiranë për motive politike. Bisedat e burgut, dialogët Shehu - Shpendi janë traktate të mirëfillta filozofike, mënyra të holla trajtese për jetën dhe vdekjen, për marrëdhëniet njerëzore dhe sistemet politike, dashurinë dhe mendimin.

Autori ve përballë Mark Shpendit, një filozof çifut të përmasave botërore dhe heq paralele të habitshme me konceptet e tij për të njëjtat panele që interesohet Marku. Valter Benjamini, i ndjekur nga nazistët në hullinë e luftës botërore vret veten në Port Bou, fshat në fund të Spanjës dhe fillim të Francës. Në roman kryqëzohen dy këndvështrime të kundërta gjeografike, nga memoriali i Valter Benjaminit në Port Bou të Spanjës, prej ku pak me vështirësi duket deti dhe Burrelit, më saktë burgut të Burrelit tepër larg detit. Në hapësirën midis dy pikave të përlargëta ngjarjet rrokin historinë e tërë Europës dhe më përtej saj. Fokusohet viti 1987 në mjediset e burgut, por meditimet shkojnë deri në motin e largët 1920 dhe përkëtej në vitet e para të shekullit XXI, ku autori udhëton nëpër botë me peshën e rëndë të kujtimeve që ngacmojnë shpirtin e ndjeshëm të krijuesit elegant, tejet të ndjeshëm në letrat e sotme shqipe.

Loja me kohën është një imazh i universit, i pa plotë ashtu si e koncepton Bashkim Shehu. Ai, ndryshe nga të gjithë, beson se nuk ka një kohë të vetme absolute por një seri e pafundme kohësh paralele apo konvergjente, që priten dhe alterrnohen por çuditërisht shpërfillen nga njerëzit. Kjo shumësi kohësh zapton të gjitha mundësitë.

Marku ka lindur pas vdekjes së Benjaminit dhe është në moshë po aq vite sa tjetri është larguar në gjumin e pacak. Valter Benjamini qe filozof i kompletuar dhe shkrimtar apo diku pezull midis të dyve, shkroi traktate dhe zhvilloi idetë e tij në libra të plotë, prej të cilave njerëzimi përfitoi, ndërsa Marku nuk ka shkruar asnjë libër, nuk ka shkollim të plotë, nuk e njeh Benjaminin as teoritë e tij filozofike e letrare. Megjithë këto kundërshti të skajshme, autori ka qëmtuar një paralele interesante që e përshkon librin nga fillimi deri në fund. Një fat i përbashkët, si konstante e hidhur njerëzore bashkon dy jetë skajërisht të largëta në të gjitha përshfaqjet e tjera.

Arti apo mendimi i lirë dhe doktrina janë të ndryshëm; pavarësisht nga doktrinat, arti dhe mendimi kanë shkëlqyer, ky është paradoksi i tyre pa të cilin nuk ka progres. Doktrinat kanë mbrojtur vetveten nga heretikët, kanë përdorur dhunë të përgjakshme dhe dhunë të pagjakshme (shpirtërore), që përzihen fatalisht në burgun e Burrelit famëkeq. Doktrinat e ngurta stërgjata kanë tentuar të zaptojnë shtigjet e mendimit, pikërisht duke predikuar lirinë. Pranëvendosje e përçudnuar e kundërshtive të papajtueshme. Valter Benjamini kishte arritur në deduksione të tilla në mënyrë shkencore, përmes analizave të holla me argumente të shumta, qëmtuar nga të tjerë filozofë dhe autorë të mëdhenj, që e kishin shtyrë historinë e njerëzimit drejt progresit.

Mark Shpendi arrin në të njëjtin përfundim në mënyrë empirike, falë mendjes së pazakontë dhe kujtesës që regjistron e etur çdo bisedë me autorin, të dy bashkëvuajtës në Burrelin e hidhur gjatë shëtitjes dyorëshe nëpër mjediset e ngushta të burgut. Mark Shpendi i Bashkim Shehut të kujton Funesin, njeriun e kujtesës të Borgesit, për të cilin e tashmja dhe e kaluara më e parëndësishme kishin fituar një shumllojshmëri dhe qartësi të papërballueshme. Përceptimi dhe ndijimi i Markut ishin të pagabueshme, ai mundej të rindërtonte të gjitha ëndrrat dhe midisëndrrat për shtojzovallet e vendit të tij, një mrekulli e eposit shqiptar në shekujt e shkuar. Një mendim apo shprehje të herëshme e riprodhonte besnikërisht shumë kohë më vonë. Ajo çka mendonte apo imagjinonte njëherë nuk i shlyhej më nga kujtesa. Si produkt i kësaj kujtese të mahnitshme, Marku shquante pandërprerje përparimet e qeta të prishjes, kalbëzimit dhe lodhjes së burgut, dallonte çapin e vdekjes, të ligështisë. Ishte spektator mendjekthjellët dhe mizor i një bote shumëformëshe të çastshme me saktësi të habitshme, që shikonte përtej të zakonshmes në hapësirën e zymtë të burgut.

Në mënyra të ndryshme të dy arritën në përfundimin se nuk e vlen të jetosh në një botë të trishtë me themele të gënjeshtëra, mes armiqësive dhe kundërshtive të tejskajëshme. Valter Benjamini gjeti një mënyrë të saktë e të pariparueshme për të vrarë veten me njëzetepesë tableta, kurse Mark Shpendi nuk e përfundoi aktin e varjes në mjediset e burgut se ishte nën kontrollin e gardianëve, që e rikthyen përkundër vullnetit të tij në jetën prej së cilës donte të largohej.

Të ndryshosh të kaluarën nuk është ndryshimi i një fakti të vetëm, por të heqësh pasojat e saj, të cilat kanë prirje të jenë të pafundme. Me fjalë të tjera të krijosh dy histori të përbotëshme, dy paralele që nuk ka gjasa të takohen diku. Shehu mendon se njeriu nuk e meriton realitetin ekzistues që i paracakton fati, ndaj me anë të imagjinatës dhe shkrimit shpërfill hapësirën e ngushtë të burgut dhe krijon një tjetër realitet, të gjerë e të plotë me të tjera rregulla, si një aspiratë dhe alternativë. Është mendimi i lirë njerëzor që ëndërronte Valter Benjamini, në të cilën zhyten të lumtur edhe autori edhe personazhi i tij.

Burgu është bota e dukshme, përjetimi i llahtarshëm të cilën z. Shehu e vizaton me realizëm tronditës përgjatë romanit të tij, pa shtuar asgjë, sidomos pa komente të cilat ia le lexuesit t’i gjykojë e zhvillojë. Copëza e vogël e njëllojtë e qiellit që shohin të burgosurit ditë për ditë në qindra e mijëra të tilla, kaushët e forcës ku nuk mund të rrinë as shtrirë as në këmbë por në një gjendje të pezullt, të përçudnuar mes jetës dhe vdekjes, vetëvrasjet me varje në hekurat e dritareve të birucave, autori i përcjell me indiferencë tronditëse, efekti i së cilës është më ligështues se çfarëdo qëndrimi vetjak.

Përkundër kësaj duknaje të mjerueshme, Shehu dhe bashkëvuajtësi i tij i parapëlqyer krijojnë botën e tyre, ku lulëzon mendimi i lirë, diskurset filozofike, jetën jashtë telave të burgut, që bëjnë kontrast me groteskun e kohës, dënimet dhe ridënimet e të burgosurve sa herë të huajt vizitojnë Tiranën, përqeshjen e jetës si të qe lodër në duart e gardianit. Nuk ka fakt sado i thjeshtë që të mbyllë brenda historinë e përbotëshme dhe bashkëlidhjen e pambarim të pasojave me shkaqet.

Bota paralele është ajo që synonte të ngjizte Valter Benjamini në traktatet e tij filozofike, por që u shkërmoq nga nazizmi dhe shpirti i tij i madh nuk e përballoi, ndaj i dha fund jetës në moshën 48 - vjeçare. Edhe Marku nuk e kapërdiu, ndaj tentoi t’i jepte fund jetës në ekuinoksin e pranverës, teksa nata u barazua me ditën dhe jeta e tij synoi të barazohej me vdekjen. Pas dështimit, ai nuk tenton më ta përsëritë, por fundi i tij është më tragjik se ai i Benjaminit.

Ballina dhe titulli, Angelus Novus, tabloja impresionuese e Paul Klee - së, janë gjetje e hollë artistike e autorit, sinteza e gjithë romanit, pika ku konverton historia e pamëshirëshme. Angelus Novus është engjëlli i historisë së përbotshme, që largohet dhimbshëm i shtyrë nga erërat e kohës, me sytë nga e shkuara dhe grumbujt e dhunshëm të gurëve nën këmbët e tij. Përimtimi filozofik i tablosë nga Valter Benjamini dhe ngjashmëria e çuditshme e pamjes së engjëllit me portretin e Mark Shpendit e çojnë deri në fund paralelen letrare të Bashkim Shehut.

BOTË E TRISHTË

(Ese)

Akademiku poliglot me interesa shumëplanëshe, (inxhinier, historian, shkrimtar, gazetar, përkthyes), autor tejet i plleshëm në fushën e letrave, më dhuroi para ca kohësh librin “Zinxhiri i anktheve”, (Radiografi e çiltër për vete dhe të tjerë), me autograf elegant. Fillova ta lexoj si manual kujtimesh apo biografi të një autoriteti letrar imponues me shtrirje të gjerë brenda e jashtë vendit. Dora - dorës gjatë leximit, pastaj në fund,perceptimi nisës u përmbys.

Përtej zefilljes dhe duknajës së parë, “Zinxhiri i anktheve” nuk është memuar kujtimesh, as dialog i thjeshtë apo biografi. Përlarg këtyre zhanreve mendoj se libri ka përmasat e romanit, ku autori dhe personazhi konvergojnë në një pikë. Zoti Kyçyku, lëviz nëpër botën e trishtë në përçapje të mundimshme sizifiane për ta modeluar. Nënthënia lexohet pas rreshtave, lëndë fluide e fjalës së çiltër, që si e tillë domosdo vishet me zhguallin e forcës. Ndonëse thellësisht realist, i vërtetë e i thjeshtë, formësohet përshtypja se ai zhvendoset në një botë surrealiste, kafkiane, ligështuese pa cak. Në këtë zhvendosje has përherë vetveten rrethuar nga shumësi shpërhapëse individësh laramanë, gjithfarësh. Me shpirt të çiltër prej altruisti rreket të ndihmojë gjithkënd, u beson si vetes së tij, trishtohet nga ligështia e të tjerëve, synon me të gjitha forcat të lehtësojë dhimbjet e miqve apo thjesht të njohurve të rastit.

Gëzohet kur gjen miq, përkushtohet, u bën vizita sa herë mundet, më së shumti shpresëprerëve, që kanë nevojë për fjalën e ngrohtë, mbështetjen njerëzore. Miqtë e tij zënë fill nga njerëzit e thjeshtë deri tek figura të mëdha kombëtare të politikës, artit, letërsisë. Për më tej edhe personalitete të vendeve të tjera në Rumani, Turqi e deri në Algjeri e Indi, ku e ka sjellë rasti të bujtë për veprimtari nga më të ndryshmet. Të habit galeria e pamat e miqve të tij në Shqipëri apo shpërndarë në gjithë botën. Dhjetëra e qindra figura të shquara intelektuale lëvrijnë në faqet e librit me hollësi të habitshme, citime të jashtëzakonshme nga vlerësimet e tyre për Kyçykët, babë e bir, ndihmesën e tyre të pamatë në ngjizjen e vlerave kombëtare dhe njohjen e visareve të kombit tonë nëpër botë. Revista “Haemus” dhe Shoqata e mërgatës shqiptare me të njëjtin emër në Bukuresht, që drejtohen prej vitesh nga Kyçykët inteligjentë e patriotë, janë vazhdim i më të vjetrave të famshme në dheun e dakëve, miq historikë të Shqipërisë. Në këtë denduri të pazakontë pune inteligjente, miqtë e vërtetë dinë të çmojnë përkushtimin, fisnikërinë dhe talentin, burim force për Kyçykët e frymëzuar. Ardian - Christian Kyçyku, me cilësi të jashtëzakonshme, krijimtari letrare brilante të përmasave europiane, vlerësohet sot prej autoriteteve më në zë, figurë e kompletuar me të ardhme rrëzëllitëse në letrat shqipe dhe ato rumune. Ceken me nderim miq të tillë, lidhjet me ta, bashkëpunimi dhe marrëdhënie të tjera të shumta mbushur me sharm njerëzor.

Njëherazi libri ka edhe pamjen tjetër që të kujton vetëdijen e turbulluar të Alber Kamy, i cili në kryeveprën “Rënia” e krahason organizimin shoqëror të kohës së tij me bashkësinë e peshqve të vegjël në lumenjtë brazilianë që e hanë deri sa i zbardhin kockat notarit të pakujdesshëm. Individë të përmasave të ndryshme, kryesisht me peshë në arteriet e hullive njerëzore, përgjatë kohës së shkuar dhe të tashme, ngjashmërisht me peshqit brazilianë, tentojnë ethshëm të zhbëjnë cilindo që nuk u pëlqen. Një kastë e tërë qeniesh amorfe, pa parime, irracionalë kanë mprehur mirë këtë armë, jetojnë dhe lulëzojnë përmes kësaj mënyre jetese të pështirë. Më shumë se gjithçka ata nuk përimtojnë e as durojnë punën titanike dhe suksesin e dikujt, si të qenë armë vrastare fort të dëmshme për mjedisin uniform. Monotonia e tyre varfëruese, mjerane është pikëllim i pluhurt, gërryes.

Besimi, çiltërsia dhe zhgënjimi torturues kundrejt kësaj race të përbuzur e kanë çuar personazhin qendror të librit “ Zinxhiri i anktheve ” jo njëherë në buzë të greminës.

Autori nuk preferon t’u përmendi emrat qenieve sedentare, por vetëm rrokjet dhe më të liqve as rrokjet nuk u jep. Jo për fshehtësi, se pas rrokjeve cilido lexues zbulon qartas kreaturat njerëzore respektive, po se nuk e meritojnë të shëmtojnë faqet e librit të tij. Edhe të tjerë krijues në të gjitha kohët i kanë demaskuar ekzemplarë të tillë, ashtu si tërë njerëzit e vërtetë. E veçanta e z. Kyçyku është çiltërsia e goditjes pa mëdyshje, pa asnjë ekuivok, asnjë tolerancë. Pas pamjes së qeshur prej babaxhani, ku fshihet skota mjaft e populluar në faqet e librit, aparati rëntgen i pamëshirshëm “Kyçyk” hyn në thellësi dhe projekton përmes kalkut mendje djallëzore të sëmura plot smirë. Radiografia e zbardhur me pafajësi të frikshme zbulon karaktere mjerane, u heq bojën e sipërfaqshme, i nxjerr lakuriq të shëmtuar. Lexuesit i vjen turp prej bashkësisë mjerane të personazheve pa tru apo pa turp, që vazhdojnë të gjallojnë përreth tij. Asgjë evazive, dy apo shumë kuptimëshe, asgjë pa adresë të qartë, gjithshka vendoset në kohë plotësisht të përcaktuar dhe koordinata hapsinore ekzakte.

Më së pari autori dënon gabimet e tij, në rrethana delikate detyronjëse, ndihet ngushtë dhe syulur gjykon ashpërsisht sjelljen e tij, ndonëse raste të rralla. Me emra konkretë, adresa të qarta, u ka kërkuar ndjesë në rastin më të parë. Përmes librit përsëri s’pushon të dënojë mëkatet, duke shikuar në sy njerëzit, që sado pak i ka lënduar dikur. S’ka si të mos respektosh sinqeritetin tronditës të z. Kyçyku. Kur vjen në Pogradec, rrugën e bën me “ pengesa ” nga simpatizantët e shumtë, njerëz të kategorive apo ngjyrave të përziera, që kujtojnë sjelljen shembullore të deputetit të dikurshëm apo nënkryetarit elegant të Komitetit, atëherë djalë fare i ri.

Përse i hyn mundimit sfilitës të shkruajë një libër të tillë, vepër e nxehtë, polemizuese, pasi personazhet janë prezent në jetën e përditshme? Përse del ballas, pa mëdyshje, plot kurajo dhe merr në sy rrezikun, pa ia kërkuar askush?

E para arsye është e vërteta, e pastër, torturësjellëse, imponuese që nuk e le të qetë shpirtin e ndjeshëm. E vërteta është dhuratë për njeriun si bukuria dhe dashuria, për të cilën ia vlen të luftosh me çfarëdo çmimi.

Motivi tjetër, ndoshta më themelori, është ndërgjegjja e shqetësuar, misioni fisnik për të hapur shtigjet dhe nxjerrë në shesh gjithçka. Gjithkush, hapur pa nënëthënie e turbullira, të mbajë peshën e veprës së tij, e cila ka sjellë pasoja për të tjerët. Çdo njeri është tërësi referencash më shumë i të tjerëve se sa i vetvetes, det i brigjeve të të tjerëve. Deti i shpirtit të shqetësuar të Kopi Kyçykut, përmes librit “Zinxhiri i anktheve”, zhvishet nga mjegullia, bëhet i tejdukshëm për cilindo që dëshiron. Përmes veprës së tij ai duket sikur u thotë të gjithëve:

-Nuk kam urrejtje për mosmirënjohësit dhe keqdashësit, më mjafton dashuria që kam për njerëzit, për gjithçka të çiltër e të pastër që ekziston në mjedisin tonë të përbashkët. Vetëm askush mos guxojë të fshihet pas gënjeshtrës se radiografia e tij heq lehtësisht, me argumenta të mjaftueshme, thellësisht bindëse, mbulesën e saj të grisur e pluhurosur.

Deduksioni shekullor i logjicienëve se në pyllin e të panjohurave plot enigma torturuese, çahet vetëm me sëpatën e arsyes, qëndron si një postulat konstant në udhën e ndërlikuar të njerëzimit. Këtë armë të stërlashtë autori e ka mprehur mirë dhe plot mundim e vuajtje nëpër mijëra dëshmi qëmtuar përmes një kohë të gjatë, na sjell një krijim specifik, fort të rrallë në llojin e vet, që më së shumti përngjet me një roman. Libri lexohet me ëndje dhe kënaqësi estetike. Fjala e mençur, plot hir dhe profesionalizëm e njeriut të letrave, cekja e elementeve substancialë të problematikës që ka marrë përsipër të përimtojë, e shndërrojnë librin në një krijim të mëvetshëm artistik dhe logjik.

Përgatiti Andi Meçaj

SHQIPËRIA, KY VEND I JASHTËZAKONSHËM…

Gazeta rumune “Dita”: boton Intervistën që poetja, prozatorja dhe publicistja e mirënjohur Iolanda Malamen i ka marrë shkrimtarit Ardian-Christian Kyçyku

Në rubrikën “Dialogje”, gazeta “Ziua” (Dita), më e madhja në Rumani, i kushton një faqe të plotë intervistës që shkrimtari shqiptar Ardian- Christian Kyçyku i ka dhënë poetes, prozatores dhe publicistes së mirënjohur Iolanda Malamen. Shoqëruar me një fotografi, me një curriculum vitae e me ballinën e një libri të ri të Ardian-Christian Kyçykut në rumanisht, intervista “Shqipëria është një vend i pabesueshëm” pati jehonë të menjëhershme. Në vazhdim po japim tekstin e plotë të intervistës, shqipëruar nga Kopi Kyçyku. Po kush është Ardian Kyçyku.

Gjatë këtij viti gazeta “TemA” ka botuar disa ese te kritikëve të njohur për veprat më te fundit të tij; romanin “Home” që u konsiderua si një arritje e jashtëzakonshme në stil dhe kompozim, “Puthmë skelet”, për të cilin kritika vijon të çmojë sërisht shkrimtarin, etj. Ai mban pseudonim letrar: Ardian-Christian Kyçyku. U lind në Pogradec më 23 gusht 1969. ka kryer studimet e larta në Universitetin Shtetëror të Tiranës, në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë, dega gjuhë-letërsi. Është doktor i shkencave filologjike, doktorant në teologji pranë Universitetit Shtetëror të Bukureshtit dhe docent në shkencat humane dhe të komunikimit. Është anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë dhe i Shoqatës së Shkrimtarëve të Bukureshtit. Është, gjithashtu, anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe i Central European Academy of Science and Art. Libra të shkruar e të botuar në gjuhën shqipe: “Në perandorinë e gurit”, “Mortët”, “Nata pas vitit zero”, “Përkthimi”, “Muza e Lojës”, “Lumenjtë e Saharasë”, “Oreksi për bukën e qiellit”, “Diva ose Ngrënësi i Luleve”, “Engjëjt e tepërt”, “Kristali dhe hienat”, “Sy”, “Si u pushtua Çmendustani”; libra të shkruar e të botuar në gjuhën rumune: “Viti kur u shpik mjellma”, “E fshehta e ëmbël e marrëzisë”, “Një fis i lavdishëm e që jep shpirt”, “Hyu Epigon”, “Dashuri me shikim të fundit”, “Trilogjia”, “Një alfabet i poezisë shqipe” (antologji, 101 poetë shqiptarë në gjuhën rumune), “Koha e zëvendësve” (libër-intervistë për botën shqiptare), “Shtetrrethim”, roman i shkruar me shumë pak thonjëza, “Hyrje në semiotikë” (ligjërata universitare), “Ish, roman me dashuri & konspiracion”. Në kuadrin e arsimit të lartë rumun jep lëndët: Elemente të kulturës dhe qytetërimit ballkanik, Hyrje në semiotikë, Struktura e gjuhës së shtypit dhe Fenomeni Audiovizual. Krijime të tij janë përkthyer në gjuhët hungarisht, gjermanisht, spanjisht, anglisht e frëngjisht. Nga viti 1998 është bashkëthemelues dhe bashkëdrejtues i revistës evropiane “Haemus”, që botohet në Bukuresht, etj.

Iolanda Malamen: Ardian Kyçyk, ke hyrë si shkrimtar në gjuhën rumune prej afro dy dhjetëvjetëshash, dhe u bëre shpejt stilist në këtë gjuhë të adoptuar… Një gen i rrallë? Një rast i mahnitshëm?

Ardian-Christian Kyçyku: Kam pasur një fat të veçantë që në fëmini. Im atë dinte një numër të madh gjuhësh të huaja dhe shumë shqiptarë që kishin të afërm ikur jashtë vendit qysh para Luftës, vinin në shtëpinë tonë me lutjen që ai t’u përkthente letrat. Të mërguarit, sidomos ata të brezit të dytë e të tretë, nuk para e njihnin shqipen e shkruar, ndërsa ata të vendit nuk para i dinin gjuhët e të afërmve të mërguar. Unë asistoja në hartimin e letërkëmbimit të tyre në turqisht, italisht, frëngjisht, rusisht, anglisht etj. Pasi i përkthente në shqip letrat “e huaja”, babai ia lexonte secilit letrën që do të dërgohej jashtë, duke i dhënë shpjegimet e nevojshme.

Krijohej kësisoj një gjendje pothuajse mistike, lartimi në një gjuhë gjithëpërfshirëse. Ndonjëherë e ndihmoja tim atë duke ia diktuar letrat në shqip, që të fitonte kohë. Për përkthimet nuk merrte veçse falënderime dhe bekime, të cilat besoj se u pasqyruan njëfarësoj edhe në të ardhmen time. Nga fundi i viteve ‘80, rrënimi i vendit po bëhej gjithnjë e më i dukshëm në ato letra. Sapo shfaqej ndonjë zgjerim i lirisë së shprehjes, dyfishohej edhe servilizmi i moçëm ndaj të afërmve të kamur që ndodheshin jashtë vendit. Jo rrallë bëhesha keq nga një ndjenje e përzier mëshire, mllefi, pafuqie. Më vonë vura re se rituali i letrave shumëgjuhëshe, ai ushtrim i humanizmit të kulluar nën terror, ma lehtësoi hyrjen në qelizën bazë të gjuhëve të huaja.

I: M.: Na fol, të lutem, për Shqipërinë fizike dhe për atë shpirtërore…

A.-Ch. K.: Po të përdornim si njësi vlerë Vitalitetin dhe Bukurinë, Shqipëria është një vend i pabesueshëm. Nuk është fjala për atë bukuri që rritet sa herë i huaji pranohet në realitetin e një vendi me imazhin përjetësisht të zhubrosur nga paragjykime apo nga nevoja e shumëkujt për të pasur vazhdimisht pranë dikë më fatkeq, më të pagdhendur, më të mallkuar se vetja. Shqipëria ka një bukuri, të mbështetur nga vitaliteti, që i tret butë, pa bujë, iluzionet e së përditshmes. Për këtë arsye besoj se jeta në Shqipëri nuk është e lehtë për njerëz që janë larguar nga arketipi dhe të cilëve e përditshmja ua ëmbëlson mangësitë me çikërrima.

I. M. : Do të doja të na thuash diçka për prozën shqiptare, një prozë jashtëzakonisht vitale.

A.-Ch. K.: Qysh në periudhën ndërmjet dy luftrave, Shqipëria ka një traditë të mirë në prozë. Edhe sot, shkrimtarë si Hiqmet Meçaj (me banim në Greqi, autor i kryeveprës Kukullat e pyllit dhe i vëllimit Drejt Askundit; Elvira Dones (e vendosur në SHBA, motërzim femëror i një vullkani në letërsinë jo vetëm femërore, me libra shkundullues si Yjet nuk vishen kështu dhe Lule të gabuara); Ismail Kadare (në Francë, me Gjeneralin e ushtrisë së vdekur dhe të tjera); Riat Ajazaj (në Gjermani, prozator i natyrës kafkiane, por me një shqipe rrënjore); Visar Zhiti (poet i madh, mbijetues i burgjeve komuniste, me prozat e Shekull tjetër dhe Ferri i çarë); Arian Leka (poet i përmasave evropiane, - i përkthyer në rumanisht me një antologji autori, - me romanin Gjarpri i shtëpisë dhe Shpinë burri) e të tjerë, krijojnë një prozë të fuqishme në mjedisin ende moskokëçarës të një letërsie evropiane të çvitalizuar shqetësueshëm… Hasen ende pengesa që lidhen me daljen e kësaj proze në botë.

I. M. : Proza shqiptare dhe ajo ballkanase janë të lidhura ngushtë me mitologjinë, me historinë, me politikën?

A.-Ch. K.: Më duket se Çurçilli ka thënë që Ballkani prodhon aq histori, sa ne s’jemi në gjendje ta konsumojmë. Për kulturën nuk më duket ndonjë fatalitet, megjithëse është e vështirë të gjesh cila nga palët vuan më shumë nga ky çbaraspeshim: ata që prodhojnë histori, apo ata që nuk mund të konsumojnë. Shoqëria e konsumit prodhon gjithçka, madje dhe çdokënd vetëm që të konsumojë. Ajo mbahet më këmbë pikërisht përmes kësaj vetëshqyerjeje, por nuk dëshiron kurrsesi të konsumojë histori, letërsi të mirë, mençuri me prejardhje mistike, ngaqë nuk është në gjendje të prodhojë Shpirt.

Ajo synon ta zëvendësojë Kohën, Shpirtin dhe Idealizmin, me njësi, përfshi atotekstore, të hartuara nga njeriu, sepse ndryshe nuk mund të tretë gjithçka, domethënë s’mund të ketë në dorë kontrollin e plotë.

I. M.: Revista “Haemus”, e bashkërenduar nga ti dhe nga babai yt, Kopi Kyçyku, botohet në Bukuresht qysh më 1998?

A.-Ch. K.: Po, në gjuhën shqipe dhe rumune, me përmbledhje dhe copëza në frëngjisht, anglisht, italisht, turqisht, greqisht. Koleksioni i revistës i ka kapërcyer tashmë 3.000 faqet dhe përfshin pjesë nga vepra e mbi 200 shkrimtarëve, mendimtarëve dhe intelektualëve evropianë e jo vetëm evropianë. Fragmente në

gjuhën shqipe nga veprat e Amos Ozit, Orhan Pamukut, Aleksandër Sollzhenicinit dhe shumë të tjerëve, për shembull, kanë dalë fillimisht në “Haemus”.

I. M.: Para disa vjetësh më pate folur për atë tren si në përrallë, që përshkonte hapësirën ndërmjet Tiranës e Pogradecit…

A.-Ch. K.: Po, një pjesë të mirë të jetës e kam kaluar në tren. Në vitet 1976-1990 e kam përshkuar gati çdo muaj distancën prej 139 km nga Tirana në Pogradec dhe anasjelltas. Trenat e famshëm kinezë e përshkonin jo më pak të famshmin terren malor në 6, 7 ose 9 orë. Orë ballkanase. Fryma e mërzisë mund të të zhyste aq thellë në shpirtin tënd, saqë udhëtimi bëhej një copëzë e monahizmit të bardhë. Në fillim

nisesha si nga Asgjëja drejt Trevës së Lumturisë, drejt qytetit tim të lindjes. Pastaj: si nga Lumturia drejt një tradhtie të çuditshme dhe fatale. Arrita të ndjehesha si një spermatozoid: lindesha në Pogradec, fëmijëroja aty, vdisja në kthim, lindesha sërish në Tiranë. Kësisoj kam pasur fatin të njoh mijëra njerëz dhe të dëgjoj rrëfenja të panumërta jete, të cilat, njëlloj si në lashtësi, rretheqark zjarreve fshatare, dëbonin

shpirtrat e këqinj. Në vjeshtën e ‘90-ës shkretia doli në sipërfaqe. Fati i një vendi të tërë po e ndërronte moshën. Mbizotëronte një dëshpërim i pamatë. Mbaj mend se, pas një dehjeje të fortë me dajën tim, ia hipa trenit për Tiranë, por sikur kisha hipur në ndonjë trap, në ndonjë varkë të çuditshme, sepse treni nuk kishte më as ndenjëse, as dritare dhe, vende-vende, as çati. Mund të betohesha se po vozisja nëpër Ferr. Më kaploi edhe një uri qelizore. Para se të gdhihej, ende majë “varkës”, nën qiellin e vrenjtur, ndër fantazma bashkëkombësish që faniteshin e treteshin në mjegull, një burrë që tha se quhej Petro dhe se ishte peshkatar, m’u afrua dhe më zgjati në terr një peshk. Një peshk të pagatuar. Më këshilloi ta haja, përndryshe do të ftohesha si në Skëterrë, do të vdisja në vend nga uria, nga njëfarë ndalim stomaku. Pa e kuptuar se ç’përfaqësonte e ftohta e Skëterrës, ku gjithçka përvëlohet dhe pa e ditur si është Ferri

i pasmodernizmit, e hëngra peshkun dhe as sot e kësaj dite nuk e kam marrë vesh se cili ishte ai burrë dhe përse e hëngra atë peshk mbase të gjallë. Por ka qënë i vetmi udhëtim i imi pa rrëfenja dhe hapi i parë i rikthimit tek Zoti. Me tren përballova më vonë vitet e vajtjeardhjeve Bukuresht-Konstancë, duke shkruar, në 2005- ën, pó në tren, edhe romanin Ish – roman me dashuri & konspiracion. Dhe, meqë Lidhjet e

Shkrimtarëve (USR) zakonisht shkëlqejnë në përçarje dhe në smirë instinktive, e dhuroja romanin të shoqëruar me bonon: Urdhëroni një roman që mund të marrë Çmimin e CFR-së (Hekurudhave Rumune).

I.. M.: Subjekt i përkryer për roman! Ardian Kyçyk, a ka qënë Shqipëria e prekur nga tranzicioni aq sa Rumania?

A.-Ch. K.: Vënia në sprovë i pllakosi të dy vendet tona, por pati pasoja të ndryshme. Në përgjithësi, Tranzicioni e shtoi mamonizmin, fundosjen në trup, pashpresën e, për rrjedhojë, ftohjen e dashurisë, ose, siç quhet në mjekësinë shpirtërore: shpërfilljen. Shumë njerëz u tjetërsuan rrëmbimthi, aq sa nuk njiheshin më, duke luajtur secili, me dëshpërim e egërsi, rolin e binjakut të errët të vetvetes, duke besuar se vetëverbimi dhe mosmëshira e sotme ngjizin përjetësimin e nesërm. Kam përshtypjen se disa nga ne do të duhet të mësohen me pandehmën që jetojnë njëherësh në dy përmasa të të njëjtit popull: njëra në kujtesë, që të mos them nën (tokë), mbi (në qiell), matanë (në botën e përtejme), ndërsa tjetra në të përditshme.

I. M.: Si ndjehesh si shkrimtar rumun?

A.-Ch. K.: Si shkrimtar mund të jesh në librari dhe në mass-media, por të mos jesh në Letërsi, ashtu sikurse mund të jesh edhe vetëm në librari, vetëm në mass-media, vetëm në Letërsi. Nuk mund të jesh njëherazi në të gjitha, sidomos kur i përkushtohesh Letërsisë, ngaqë e natyrshmja në kohët tona nuk pushtohet lehtë. Shkruaj vetëm që të jem në Letërsi. Ky pozicion ngjan me një jetë të llojit perpetuum kamikaze, por ende nuk kam gjetur në nivel zyrtar atë mirëkuptim minimal, atë mençuri apo diplomaci me qitje të largët, që do të më kishin detyruar ta kërkoj më tej. Kështuqë e kam lënë veten “të vrarë”, ose të dëbuar nga vëmendja, ose thuaji si të duash, në një stil tejet mioritik*, duke përhapur një gëzim të vërtetë dhe të qëndrueshëm. Ky gëzim zyrtar i të tjerëve ka qindfishuar gëzimin tim vetjak, ngaqë është lindur nga pafuqia / mosdëshira ime për të qënë edhe brand (vendor) dhe është dhuruar me gjithë shpirt, për të mos thënë me gjithë tekst.

Në Shqipëri nuk kam prani fizike, ndërsa në Rumani nuk kam jetë letrare. Prandaj mbase, – sado hidhur të tingëllojë, – kam edhe Letërsi, edhe jetë.

I. M.: Mbi çfarë librash po punon tani?

A.-Ch. K.: Jeta ime ka rënë, ose është lartuar në Tekst, në mund të shprehem kështu. Rroj i tërhequr, por jo i mbyllur në Kullën e Fildishtë, sepse kam në dorë edhe kyçet që hapin dyert nga brenda, edhe kyçet që hapin dyert nga jashtë (buzëqesh). Duke pasur me çdo libër nga një vegim dhe duke përsëritur bashkë me Monsinjorin Gjika dilemën: “Njerëzit e kryqëzuan Fjalën e Zotit, por çfarë do të bëjnë me Heshtjen e tij”, mundohem të mos mësoj ku do të më çojë kjo punë dhe s’mund të flas më shumë për çfarë po shkruaj tani.

Përgatiti dhe shqipëroi Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, maj 2008)

REXHEP QOSJA

PANTEONI I RRALLUAR

MOSMARRËVESHJET ME BASHKËKOHËSIT

Ajme per ju, farisej, që i deshironi

vendet e para ne sinagoga

dhe përshëndetjet në sheshe!

Ajme për ju, se jeni si varret,

që nuk njihen, sepse përmbi to

ecet dhe nuk dihet!

Ungjilli pas Lukës 11/43-44

Marrëdhënjet e shkrimtarit dhe të shoqërisë mund të shikohen prej aspektesh të ndryshme dhe, varësisht prej aspektit prej të cilit shikohen, mund të nxirren përfundime të ndryshme. Në këtë mes është fjala vetëm për një aspekt të këtyre marrëdhënjeve: për aspektin e qëndrimit të një pjese të bashkëkohësve ndaj shkrimtarit dhe të përgjegjës që shkrimtari do të duhej t´i jepte këtij qëndrimi. Është konstatuar, dhe dëshmuar me statistika, se numri i shkrimtarëve në kohën tonë, në krahasim me numrin e banorëve, është shumëfish më i madh se numri i shkrimtarëve në shekujt e shkuar, në krahasim me numrin e banorëve në ata shekuj. Mund të pohohet se numri i shkrimtarëve të afirmuar apo të paafirmuar, të talentuar apo më pak të talentuar, që heret ose vonë, heqin dorë prej krijimtarisë, i kushtohen ndonjë pune më të levërdishme se ç´është puna letrare apo i nënështrohen thjesht kotësisë dhe apatisë, është gjithnjë e më i madh. S´ka dyshim se ky është një fenomen që nuk e kanë njohur shekujt e shkuar, me përjashtim të shekullit të nëntëmbëdhjetë apo, thënë më drejt, nuk e kanë njohur as përafërsisht në këtë masë, në të cilën e njeh shekulli ynë. Do të mund të provohej se dukuria në fjalë është shfaqur në një formë më të ashpër pikërisht në fillimet e shekullit të shkuar dhe, sipas të gjitha gjasave, është pasojë e forcimit të marrëdhënjeve kapitaliste në shoqëri. Përse pikërisht në këtë shekull shkrimtari zëron të humb shpesh iluzionet e veta mbi krijimtarinë? Sigurisht për shkak se nis të humb edhe iluzionet në sistemin shoqëror, të tëhuajet prej shoqërisë dhe institucioneve politikoshoqërore duke ngarkuar mbi vet mosdurimin e tyre më të madh. Në veprën e tij të njohur Teoritë e tepricës së vlerës, Karl Marksi e ka konstatuar dukurinë në fjalë kur ka thënë se „Prodhimtaria kapitaliste, për shembëll, është armik i disa degëve të prodhimtarisë shpirtërore, sikundër janë arti dhe poezia". Në një formë posaçërisht të ashpër në shekullin e nëntëmbëdbjetë fillon konflikti, që vjen gjithnjë e më tepër duke u thelluar, ndërmjet krijuesve, në njërën dhe përfaqësuesve të atyre institucioneve politiko-shoqërore, në anën tjetër. Procesi i filluar në atë kohë, thuaja se, vazhdon edhe sot e gjithë ditën.

Sigurisht janë disa motive të rëndësishme dhe të pakalueshme përse shkrimtarët tjetërsohen prej krijimtarisë dhe motivet e këtyre, t´i quajmë ashtu, vetëvrasjeve shpir tërore të shkrimtarëve mund të jenë pakashumë të ndryshme në vendet e ndryshme dhe në shoqëritë me sisteme të ndryshme. Në shtetet kapitaliste, fjala vjen, është e kuptueshme që shkrimtari të tëhuajet prej misionit të vet për disa arësye, që nuk mund të jenë të njëjta me arësyet për të cilat tëhuajet prej krijimtarisë shkrimtari në vendet socialiste. Në rastin e parë ai shkruan çka të dëshirojë dhe si të dëshirojë, por s´ja merr kush seriozisht fjalën; në rastin e dytë, më së shpeshti, ai shkruan ashtu siç kërkojnë prej tij të shkruajë dhe mund t´i kushtojë shtrenjtë në qoftë se shkruan ndryshe. Sidoqoftë, mund të supozohet se të gjithë shkrimtarët e të gjitha vendeve ndonjëherë i kanë disa motive te përbashkëta pse një ditë prej ditësh ja kthejnë shpinën idealit të vet, në realizimin e të cilit dikur ishin nisur me aq turr, entuziazëm dhe vetëmohim dhe këto motive mund të jenë të brendshme-psikologjike dhe të jashtme-shoqërore.

Po të bazohemi në përvojën, qoftë edhe modeste të letërsisë sonë të sotme, do të mund të thuhej se disa shkrimtarë heqin dorë prej krijimtarisë së mëtejme atëherë kur e kuptojnë se ju mungon prirja e duhur krijuese dhe kur binden se gjithë ajo që kanë shkruar gjer në atë moment nuk ka ndonjë vlerë dhe domethënje të posaçme për njerëzit e tjerë. Sipas të gjitha gjasave, në radhët e këtyre shkrimtarëve, më së shumti mund të gjenden të tillë, që kanë filluar të shkruajnë heret, në moshën rinore, kur nuk kanë pasur kulturën e nevojshme letrare, kur nuk i kanë njohur jo vetëm letërsitë e huaja, por as letërsinë e tyre kombëtare, kur nuk e kanë marrë me gjithë seriozitetin e duhur vetë krijimtarinë letrare dhe kur kanë pasur një përvojë akoma modeste jetësore dhe krijuese. Disa prej këtyre shkrimtarëve, zakonisht, ja kthejnë shpinën pendës pasi t´i lexojnë veprat e ndonjë krijuesi të madh apo të shquar dhe, mbasi t´i krahasojnë mundësitë e veta me mundësitë e tij, dëshprohen dhe heqin dorë prej torturave të mëtejme krijuese. Dihet se jo një shkrimtar i talentuar i shekullit të kaluar e ka braktisur njëherë e përgjithmonë krijimtarinë letrare mbasi i ka njohur veprat e Tolstojt dhe, pastaj, gjithë jetën e mëtejme e ka kaluar duke i përkthyer veprat e tij në gjuhën e vet kombëtare, qoftë edhe kur nuk ka qënë plotësisht e sigurtë se do t´i botohen për të gjallë. Dëshprimet që ua shkaktojnë shkrimtarët e mëdhenj sivëllezërit e tyre të vegjël, zokonisht, nuk i tregojnë dhe i ruajnë si një fshehtësi në jetën e tyre. Shkrimtarët e mëdhenj mund të dëshprojnë edhe ndonjë shkrimtar me talent mesatar apo, madje, edhe të shquar, por arësyet e gjithë të paprirurve që i reshten krijimtarisë së mëtejme për shkak se arrijnë t´i çmojnë drejt mundësitë e veta një ditë janë gjithsesi të ndërshme. Gjithmonë është më mirë që njeriu ta bëjë shkëlqyeshëm një punë më pak të rëndësishme për shoqërinë se sa ta bëjë keq ndonjë punë shumë të rëndësishme. Është fatkëqësi edhe për letërsinë, edhe për vetë ata që e derdhin mundin kot, pse skribentët e ndryshëm nuk dyshojnë kurrë në mundësitë e veta dhe pse nuk pranojnë t´i shkoqen letërsisë edhe kur shkrimet e tyre s´kanë as vlerën më elementare artistike. Tjetërsimi i shkrimtarëve të paprirje prej krijimtarisë nuk mund të çmohet si ndonjë humbje e posaçme për letërsinë e tyre kombëtare, prandaj këta dezerterë, në qoftë se nuk nund t´i çmojmë si letrarë, kemi plotësisht arësye t´i çmojmë si njerëz realistë ndaj vetëvetes.

Disa shkrimtarë të tjerë, ndërkaq, heqin dorë prej krijimtarisë së mëtejme letrare në një moment të caktuar të jetës së tyre për shkak se nuk mund t´i pajtojnë si duhet aktivitetin letrar dhe aktivitetin shoqëror. Në mesin e këtyre shkrimtarëve, që për këtë arësye e kanë harruar letërsinë, sigurisht më së shumti ka të tillë që nën maskën e ambicjes letrare dhe të afirmimit me anën e pendës kanë fshehur oreksin e karierës politike. Duke mos mundur t´i realizojnë plotësisht ambicjet e veta përmes fjalës letrare, por duke e shfrytëzuar kapitalin artistik si një trambolinë të sigurtë për kërcime karieriste, ata dikur provojnë t´i realizojnë përmes tribunash politike dhe shoqërore. Posa dalin në tribunën politike dhe e shijojnë kënaqësinë e shikimit të dëgjuesve, që në personalitetin e tyre eventualisht mund të respektojnë edhe shkrimtarinë, ata fillojnë të besojnë se fjala e foltores jehon më tepër se sa fjala artistike. Disa prej këtyre shkrimtarëve, gjithashtu, ushqehen prej iluzionit fisnik, por naiv, se me aktivitetin e tyre politik dhe shoqëror mund të jenë më të dobishëm për shoqërinë se me aktivitetin letrar, prandaj nuk është çudë pse vijnë në situata që ta përçmojnë rolin e letërsisë në humanizimin e marrëdhënjeve ndërmjet njerëzve duke e injoruar funksionin e saj moral ashtu, fundi i fundit, sikundër e injorojnë edhe estetizantët, që letërsinë e konsiderojnë vetëm si një lodër fëmijësh, në të cilën e sublimojnë narcisoizmin e tyre. Shkrimtarët më të vetëdijshëm dhe më të ngritur nga radhët e këtyre dezerterëve, megjithatë, e kuptojnë një ditë se për krijimin e karierës politike, përpos shkathtësive thjesht intelektuale, kërkohen edhe disa shkathtësi të tjera, që s´mund të përfshihen me normat morale, prandaj, pak me vonesë, binden se iluzionet e tyre politike mund të quhen të dështuara. Të pushtuar prej kotësisë, që sjell humbja e iluzionit, ata do të donin t´i kthehen rishtazi krijimtarisë (disa, por fare rrallë, me të vërtetë edhe i kthehen me pasione të reja, përvojë të re dhe sukses të plotë) por vetëm mund të binden se janë vonuar disa vite apo decenie: në ndërkohë e kanë humbur shprehinë e punës, aftësinë e persiatjeve të thelluara dhe gatishmërinë që të durojnë vetminë, që është një kusht i domosdoshëm i krijimtarisë së suksesshme. Pohimin e Senekës se „Kush është gjithkund nuk është kurrkund" e dëshmon ashtu edhe fakti i këtyre shkrimtarëve. S´ka dyshim se ambicjet politike dhe, në përgjithësi, karierizmi ja kanë rrëmbyer çdo letërsie kombëtare disa prej krijuesve të saj të talentuar, që kanë premtuar shumë apo edhe kanë bërë diçka, por që nuk e kanë bërë atë që do të mund ta bënin sikur mos t´i kishin marrë në qafë ambicjet e tyre. Këta dezerterë të letërsisë nuk duhet t´i ankojmë shumë në qoftë se nuk kanë pasur kurrë ndonjë përkushtim të veçantë ndaj krijimtarisë, por duhet t´i mëshirojmë në qoftë se një ditë binden me keqardhje se nuk kanë bërë gjësend në fushën së cilës ja kanë kushtuar vitet më të frytshme të jetës, por do të mund të bënin në fushën prej së cilës janë tërhequr.

Një lloj tjetër shkrimtarësh heret apo vonë heqin dorë prej krijimtarisë letrare për shkak se nuk janë të gatshëm t´ua nënështrojnë mundimeve të pandërprera shpirtërore dhe intelektuale qejfet e ndryshme fizike të trupit të njeriut. Disa prej këtyre shkrimtarëve mund të dëgjohen duke pohuar se si nuk e don barra qiranë që të lodhet e të dërmohet trupi, mundësitë dhe rrnesa e të cilit janë të kufizuara nga natyra, për shkak të disa kënaqësive shumë metafizike, që mund të sjellë krijimtaria. Dhe, ata nuk ngurrojnë t´i numërojnë shkrimtarët e ndryshëm të shekujve të shkuar, të cilët janë lodhur dhe shpenzuar aq shumë gjatë punës intensive krijuese, saqë nuk janë rehabilituar më kurrë plotësisht apo edhe t´i përmendin shkrimtarët, si Molierin, Balzakun, Dostojevskin, Çarls Dikensin, e të tjerë, që janë djegur plotësisht në punën krijuese. Duke u kujdesur ta ruajnë aq shumë trupin dhe t´ja bëjnë të gjitha qejfet fizike, këta shkrimtarë nuk mbërrijnë të lexojnë, të ngriten në pikëpamje të kulturës dhe të njohurive, të zgjerojnë për- vojën krijuese, prandaj edhe nuk është çudë pse tjetërsimi i tyre gradual prej letërsisë sjell edhe sterilizimin e tyre të parakohshëm. Ata, rëndom, shuhen në moshën më të mirë për një krijimtari të suksesshme: ndërmjet tridhjetë dhe dyzet vjetëve, apo, në qoftë se nuk shuhen, plotësisht, botojnë nga një tregim apo vjershë në vit. Letërsia jonë e sotme ka disa shembëlla të këtilla tragjike. Në radhët e këtyre hedonistëve mund të ketë shkrimtarë vërtet të talentuar, prandaj edhe heshtja e tyre është një humbje për çdo letërsi kombëtare. Prej historianëve të letërsisë ata më së shpeshti pagëzohen si talentë të parealizuar.

Në qoftë se shkaqet psikologjike e tjetërsojnë gjithmonë një numër të konsideruar shkrimtarësh prej letërsisë, shkaqet shorërore e tjetërsojnë ndoshta, një numër më të vogël, ndonëse këto janë shkaqe më konstante. Një prej këtyre shkaqeve është mungesa e lexuesve. Ka shkrimtarë që nuk lodhen shumë pse sot nuk kanë mjaft apo pse kanë fare pakëz lexues, por ka edhe shkrimtarë që kur mësojnë se veprat e tyre nuk zgjojnë kurreshtjen dhe respektin e lexuesve, dëshprohen dhe mengadalë tërhiqen prej letërsisë. Dhe, derisa të parët jetojnë në iluzionin naiv se lexuesit e ardhmërisë do të jenë lexuesit e vërtetë të veprave të tyre, të dytët, shpesh dëshprohen pa ndonjë arësye gjithmonë të vërtetë. Si mungesa e pjesërishme, ashtu as numri i madh i lexuesve nuk e dëshmojnë mungesën e vlerës apo vlerën e njëmendtë të veprës së një shkrimtari. Shundliteratura sot ka mjaft lexues, por askush asaj nuk do t´ja pohojë vlerën artistike; poetët avangardistë, në anën tjetër, kanë më pak lexues, por askush që flet seriozisht për letërsinë s´do t´ua mohojë vlerën artistike shkrimeve të tyre. Duhet vënë në dukje, megjithatë, se shkrimtarët që për të gjallë nuk i kanë lexuesit e vet, nuk kanë shumë gjasa se do të kenë lexues as më vonë, përpos nëse gjinia njerëzore e ndryshon rrënjësisht natyrën e vet. Në qoftë se nuk kemi arësye t´i besojmë kësaj mundësie hipotetike, atëherë kemi edhe arësye të besojmë ngulmërisht se të ashtuquajturit „gjeni", që e injorojnë lexuesin e kohës së vet, do të jenë të injoruar edhe prej lexuesve të ardhmërisë. Nuk ka shkrimtar të madh që për të gjallë nuk ka pasur lexues, ashtu siç nuk ka shkrimtar, i cili krijimtarinë s´e ka konsideruar si një hobi, sa për të kaluar kohën dhe thyer monotoninë jetësore, që ka mbetur indiferent ndaj interesimit dhe respektit të lexuesve. Jo rastësisht, prandaj, shkrimtarët e ngritur teorikisht dhe dhe të formuar moralisht pezmatohen tepër kur mësojnë se ju mungojnë lexuesit, po aq sa mbesin indiferentë ata që shkruajnë për një rreth të ngushtë miqsh dhe shokësh.

Në tjetërsimin e një numri të shkrimtarëve prej letërsisë e, sidomos, të atyre shkrimtarëve që e dëshirojnë shumë reklamën dhe publicitetin ndikon negativisht edhe interesimi pakashumë i pakësuar në përgjithësi për letërsinë në kohën tonë. Letërsia dhe artet në tërësi nuk janë më veprimtaria kryesore shpirtërore e njeriut. Është e vërtetë se në kohën tonë letërsia nuk është më e çmuar prej shoqërisë dhe lexuesve sikundër ishte në shekujt e shkuar, kurse shkrimtari nuk mund të luajë më të gjitha rolet që ka luajtur në shekujt e kaluar. Atëherë veprat letrare ishin ushqimi kryesor shpirtëror i lexuesve. Mbishkrimi Ushqim shpirtëror, që është vënë në portën e Bibliotekës së Berlinit, besoj, nuk është shkruar në shekullin tonë. Njerëzit e kësaj kohe jo vetëm se nuk kanë kohë, por as ndjejnë nevojë, të lexojnë sa përpara veprat letrare. Kureshtjen e tyre sot e kanë përvetësuar mendimi shkencor, në njërën, kurse mjetet e masmedias, në anën tjetër. Sidomos filmi dhe televizioni e kanë pakësuar shumë interesimin e lexuesve për letërsinë e, posaçërisht, të atyre lexuesve, që veprën letrare, kryesisht, e marrin në dorë sa për t´u argëtuar. Sot nuk mund të gjenden shkrimtarë që do të gëzonin popullarizimin, famën dhe dashurinë që gëzonin Petrarka, Volteri, Molieri, Gëteja, Tolstoj, Valter Skoti, Lamartini, Manconi, e të tjerë, të cilët me miliona njerëz kanë mbajtur dhe mbajnë nën pushtetin e fjalës së tyre artistike. Sa më thellë në kohë mund të vërehet se respekti dhe dashuria e lexuesve ndaj shkrimtarëve ishin gjithnjë e më të sinqerta, më të përkushtuara, më të mëdha dhe, sigurisht, më të arësyeshme: shkrimtari atëherë ishte bard, mendimtar, moralist, artist. S´ka dyshim se respekti i madh, me të cilin lexuesit e shtresave të ndryshme e shpërblenin mundin e shkrimtarit ndikonte stimulativisht në të, ja shtonte vullnetin, ja ushqente ndjenjat dhe mendimet, me një fjalë e frymëzonte për krijimtari të mëtejme. Megjithëse jo plotësisht, jo në të gjitha vendet dhe në të gjitha rastet, këto motive inspirative i mungojnë pjesës më të madhe të shkrimtarëve të kohës sonë e, posaçërisht, shkrimtarëve të letërsive të vogla. Në letërsitë e mëdha, sikundër janë ato të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. të Bashkimit Sovjetik, të Francës, të Anglisë akoma mund të ketë autoritete letrare për arësye se masa e tyre, shumë më e ngritur se masa e vendeve të prapambetura dhe vendeve në zhvillim, di t´i çmojë vlerat më drejt dhe me kritere më të drejta. Nuk mund të thuhet se Viljem Fokneri, Ernest Heminguei, Mihail Shollohovi, Alber Kamy, Pabllo Neruda, nuk ishin apo nuk janë autoritete të mëdha letrare të kohës sonë. Fama e Zhan-Pol Sartrit është posaçërisht e madhe në të gjitha kontinentet e, veçanërisht, në Francë, pavarësisht prej konflikteve të tij të pandërprera me institucionet politiko-shoqërore të shoqërisë bashkëkohore, përfaqësuesit e të cilave do të donin t´i kyçnin gojën, por nuk guxojnë për shkak të imunitetit që gëzon tek shtresat e gjera të lexuesve. A do të thotë kjo se shkrimtarët e letërsive të vogla, të cilët jetojnë dhe krijojnë në një pozitë më pak të volitshme se shkrimtarët e letërsive të mëdha duhet të dëshprohen, të tjetërsohen prej krijimtarisë dhe ta vrasin në kotësi prirjen, me të cilën i ka dhuruar nëna natyrë. Pa dyshim jo. Dhe mund të pohohet kështu për shkakun e thjeshtë pse ata duhet t´i ngushëllojë mendimi se pjesa më e madhe e shkrimtarëve, e shkrimtarëve të letërsive të mëdha dhe shkrimtarëve të letërsive të vogla, qoftë në shekujt e shkuar, qoftë në shekullin tonë, qoftë nga radhët e të mëdhenjve, qoftë nga radhët e krijuesve edhe me prirje më modeste, nuk janë përkundur në dafinet e respektit, famës dhe të dashurisë. Veprat e tyre nuk ishin çelësi me të cilin çileshin dyert e lumturisë. Është shumë më i madh se i shkrimtarëve të adhuruar numri i shkrimtarëve që kanë vegjetuar në vend se të kenë jetuar, që janë përbuzur në vend se të jenë çmuar, që janë ndjekur dhe persekutuar në vend se të jenë përkrahur. Biografitë e pjesës më të madhe të shkrimtarëve janë biografi të njerëzve, që e kanë pirë deri në fund kupën e helmit për të gjallë. Pjesa më e madhe e tyre janë Ahasferë, që ishin të mallkuar jo prej zotit, po prej djajve të ulur në postet drejtuese. Kështu, për shembëll, poeti më i madh italian i të gjitha kohërave, Dante Aligieri, është detyruar t´i kalojë shumë vite si mërgimtar në Francë dhe ka vuajtur se do të vdesë pa e parë edhe një herë Firencën e tij të dashur; poeti i madh francez, Viktor Hygo, ka jetuar afro njëzet vite i mërguar në një ishull të Lamanshit dhe ju ka lejuar të kthehet në atdhe vetëm atëherë kur e kishte njërën këmbë në varr; Dostojevski, Çernishevski dhe një numër i tërë shkrimtarësh rusë të shekullit të kaluar janë kalbur me vite nëpër kazamatet e pushtetit carist; prozatori i shquar francez, Emil Zola, në vend të kujdesit shtetëror për jetën e tij është gjetur i helmuar me gjithë të shoqen prej rojtarëve të pushtetit; prozatori dhe dramaturgu i shquar rus, Anton Pavlloviç Çehov, është sjellë i vdekur prej vendshërimit deri në Rusi në një vagon mes peshqve, kurse Fransoa Vijoni është përfaqësuesi më tipik i armatës së shkrimtarëve që kurrë s´e kanë ngirë barkun si duhet. Në qoftë se e kanë pësuar kështu disa prej shkrimtarëve të shquar, atëherë si do ta kenë pësuar shkrimtarët më të vegjël! Në qoftë se e kanë pësuar kështu shkrimtarët e letërsive të mëdha, ku edhe dinë ta çmojnë fjalën e shkruar dhe shkrimtarin, atëherë si do të kenë mundur ta pësojnë shkrimtarët e letërsive të vogla! Natyrisht, shumë më keq.

I varfëri, zakonisht, nuk di ta çmojë pasurinë që mund ta ketë një ditë. Kush ka dëshiron të ketë akoma më shumë e kush nuk ka sa i duhet, atëherë më lehtë heq dorë edhe prej asaj që e ka. Kjo është një logjikë e çuditshme në jetën njerëzore. Të shumtën e herave këtë logjikë ka edhe qëndrimi i disa bashkëkohësve ndaj shkrimtarëve të gjallë. Megjithëse në letërsitë e popujve të vegjël jo rrallë nuk dinë t´i çmojnë sa duhet as shkrimtarët e mëdhenj të vdekur, prapë ata i çmojnë më tepër se ç´mund t´i çmojnë shkrimtarët e mëdhenj të gjallë. Në mjediset mikroborgjeze, sikundër është yni, ku njerëzit vuajnë prej paragjykimeve dhe kufizimeve të ndryshme të trashëguara dhe të fituara, nuk mund ta çmojnë dhe duan sa duhet fqiun, që dallohet prej tyre me prirjen e vet. Në këto mjedise mund ta duan ilakanë dhe ta çmojnë vetëm të huajin që nuk e kanë parë, që nuk e kanë njohur, por që e dinë se e respektojnë në mjediset e huaja. Largësia është faktori që ndikon në krijimin e autoritetit. Njeriut të kufizuar, prandaj, monumentet i duken më të rëndësishme se ata të cilëve u janë kushtuar. Bashkëkohësit e tillë që, zakonisht. krijojnë opinionin në një kohë dhe në një mjedis edhe punën e shkrimtarit e shikojnë baras punës tregëtare apo ndonjë pune tjetër të rëndomtë. Jo një shkrimtar i shquar ka ndjerë nevojë të formulojë kësi mendimi, me të cilin u është hakmarrë disa bashkëkohësve: ka shumë idiotë në këtë botë që më tepër çmojnë pasurinë, lustrën e jashtme, origjinën, pozitën se sa vlerat shpirtërore, intelektuale, prirjet, aftësitë. Ka shkrimtar që një problem të tillë e ka trajtuar edhe artistikisht. Çehovi ka një tregim interesant, me titullin Pilivricka, në të cilin flitet se si një mjek-shkencëtar nuk e respektojnë njerëzit e rrethit të tij për shkak se e shohin përditë, por e kuptojnë rëndësinë e tij vetëm mbasi të vdesë papritur, në të vërtetë mbasi t´ja kenë helmuar jetën me arogancën dhe imoralitetin e tyre.

Është edhe një arësye tjetër, shumë e rëndësishme, përse në letërsinë e popujve të vegjël dhe në mjediset mikroborgjeze një pjesë e bashkëkohësve nuk i respektojnë shkrimtarët dhe, jo vetëm se nuk i respektojnë, por, në ca raste, as nuk i durojnë. Sikundër është e njohur, shkrimtarët e talentuar gjithmonë frymëzohen prej jetës dhe botën e imagjinatës së vet shpesh e krijojnë duke u nisur prej çështjeve të rëndësishme jetësore të kohës së tyre. Armatat e personazheve të veprave të tyre në të vërtetë janë sinteza të veseve dhe të virtyteve të njerëzve të kohës; janë të pakta ato personazhe letrare që nuk i kanë prototipet në rrethin jetësor të krijuesit të tyre. Duke i lexuar prozat e këtyre shkrimtarëve, disa prej bashkëkohësve e gjejnë veten në to dhe, kur e gjejnë edhe ashtu çfarë nuk do të donin ta shihnin, hidhërohen, pezmatohen, iritohen, tërbohen, ju kërcënohen shkrimtarëve ose në heshtje ose me zë të lartë dhe ngrisin fushata ose të fshehta ose të hapta kundër tyre. Gystav Floberi me romanin e tij Zonja Bovary është vetëm një prej shembëllave si më të njohura se si disa prej bashkëkohësve mund ta shohin fytyrën e vërtetë në vend se facetën publike të vetëvetes në veprën e një shkrimtari.

Në sytë e disa bashkëkohësve, ndërkaq, shkrimtari ndonjëherë është fajtor thjesht pse është i talentuar, pse është më i ngritur, më i kulturuar, më i ditur dhe, ndofta, më i lumtur në thellësitë e shpirtit të vet se sa ata. Epërsia e tij e madhe intelektuale dhe morale, në njërën, kurse dashuria që gëzon tek lexuesi i ndershëm dhe i panjohur, në anën tjetër, ju pengon individëve, që vuajnë pse ju mungon autoriteti shoqëror dhe respekti i sinqertë i njerëzve. Duke e ndjerë veten të imtë, mushkonjë, pranë emrit dhe vlerës së një krijuesi të talentuar, individët e këtillë megaJomanë, e në të vërtetë intelektualisht të shkretë, i prozhmojnë shkrimtarët, ju vejnë gracka, flasin keq për ta në rrethet, ku pandehin se ju shkon fjala dhe, nuk ngurojnë ta mohojnë rëndësinë e veprës së tyre. Jo rrallë, në luftën e tyre të errët, të paskrupull kundër shkrimtarëve të prirur ata krijojnë aleanca me kalemxhinjtë e ndryshëm, që s´mund të pajtohen me dështimet vetiake. Ata mund të dëgjohen, shpesh, duke shtruar pyetjen profane të fukarenjve shpirtërorë të kësaj bote: Çfarë rëndësie ka puna e x shkrimtarit? Ku ishte deri dje? Dikush do të interesohej: përse veprojnë ashtu këta shtatanikë të shoqërisë? Ndoshta disa njerëz bëjnë keq vetëm e vetëm pse duke e mohuar një njeri që dallon intelektualisht dhe moralisht prej tyre ose shpresojnë ta ngrisin vetëveten ose i sublimojnë të zezat personale, kurse disa të tjerë bëjnë keq pse ndjejnë kënaqësi të bëjnë keq. Në eseun e tij të njohur Mbi mëninë, filosofi anglez, Frensis Bekoni, me të drejtë shkruan: „Njeriu që s´ka virtyte gjithmonë ju lakmon virtyteve të të tjerëve. Sepse, mendja njerëzore ushqehet ose me të mirën e vet, ose me të keqen e huaj; dhe ai që s´shpreson se do të ngritet deri tek virtyti i tjetrit, do të përpiqet të barasohet me të duke ja nënçmuar vlerën". Fatlumisht, një barasim i tillë është i pamundur, por, mjerisht, fushatat e tilla krijojnë keqkuptime për shkrimtarët dhe letërsinë në shpirtin e atyre që akoma s´janë emancipuar akoma shpirtërisht. Dhe shkrimtarët nuk mund të jenë indiferentë ndaj atyre fushatave; sidomos nuk mund të jenë indiferentë shkrimtarët fillestarë dhe sivëllezërit e tyre me prirje modeste, që e dëshirojnë aq shumë publicitetin. Shkrimtarët që nuk e kanë të sigurtë ardhmërinë e veprës gjithmonë bëjnë çmos që t´ja sigurojnë bile të tanishmen. Porsi këngëtarët e estradës, artistët e filmit dhe të teatrit që e dëshirojnë aq shumë reklamën, ata ja ekspo zojnë veten opinionit në të gjitha profilet, duke mos ju reshtur as skandaleve dhe zbulimit të fshehtësive të ndryshme të jetës intime. Përse? Arësyet mund të jenë të ndryshme në rastet e ndryshme, por një psikolog do të mund të thonte se etja për reklamë dhe publicitet në këso rastesh është e kushtëzuar prej kompleksit të dyshimit në veprën e vet. Në përpjekje e sipër që t´i qëndrojnë ndesh qoftë indiferencës, qoftë injorimit të bashkëkohësve, prej të cilëve edhe varet autoriteri shoqëror i shkrimtarit, disa prej ushtarëve të pendës bashkohen në grupe dhe, ndonjëherë. nën maskën e idealeve të përbashkëta fshehin taktikën e reklamës. Të bashkuar ata në një mënyrë më të lehtë dhe më efikase e shtyjnë përpara njëri tjetrin në sytë e opinionit dhe e luftojnë heshtjen mortore në të cilën janë të zhytur emrat e tyre. I vetmi faktor që ata nuk e marrin parasysh në këto raste është: autoriteti i krijuar kështu është vetëm i rrejshëm; ata harrojnë se puna krijuese në fund të fundit është punë individuale, kurse para gjyqit të historisë çdo shkrimtar del i vetëm, me prirjen, veprën, rolin kulturor, moralin e vet.

Është e sigurtë se famën, po jo reklamën, e dëshirojnë edhe shkrimtarët e mëdhenj, por ata janë në radhë të parë të interesuar për atë famën që vjen vonë, post mortem, që vjen vonë dhe s´vdes kurrë. Për pikëpamjet e atyre që jetojnë sipas devizës së njohur të hedonistëve „më mirë gomar i gjallë se f ilosof i vdekur" ky është një iluzion i kotë dhe, madje, qesharak, por është iluzion i lartë dhe shumë i çmuar për të gjithë të tjerët që mendojnë si romansieri dhe eseisti i shquar polak, Jan Parandovski, i cili në veprën Alkimia e fjalës, ka vënë në dukje sa vijon: „Fjala ka fuqi dhe pushtet të madh. E qitur në letër ajo ka pushtet të pakrahasuar mbi mendimet dhe imagjinatën e njerëzve, ajo sundon në kohë dhe në hapësirë. Vetëm mendimi i kapur në rrje tën e germave jeton, vepron dhe krijon. Çdo gjë tjetër e merr era dhe e zhduk (...) Nëpër dejt e kulturës rrjedhin pikat e ngjyrës. Është e dobët ajo pendë që jetën e veprës së vet e mat me çastet kalimtare; është e dobët ajo pendë që nuk është e vetëdijshme se çasti duhet t ja shtrojë ato detyra dhe përgjegjësi që ja shtron edhe një shekulli i tërë. Kush nuk e punon veprën e vet duke e shikuar aere perrenis, kush e çarmatos veten duke besuar se veprat e tij janë kalimtare — ai nuk duhet të marrë pendën në dorë, sepse mbjell egjër në vend të grurit". Asnjë krijues, pavarësisht prej prirjes dhe famës së arritur pë të gjallë, nuk mund të jetë plotësisht i sigurtë se veprat e tij do të jenë gjithmonë estetikisht aktive, por shkrimtarët e vërtetë e ushqejnë veten me këtë shpresë, që i frymëzon, e mban të ndeme imagjinatën e tyre, ju jep fuqi në krijimtari. Krijimtaria doemos kërkon që njeriu t´i takojë tërësisht: me trupin, me mendimet, me dëshirat, me ambicjet, me ndjenjat dhe me ëndërrimet, me gëzimet dhe me vuajtjet. Flijimet e tij të pandëprera i shpërblen mendimi se me veprën e tij do t´i shërbejë popullit të vet dhe njeriut në përgjithësi: që ta ngrisë shpirtërisht dhe moralisht, që ta gëzojë dhe ngushëllojë në jetë. Nuk ka kënaqësi më të madhe në jetën e një krijuesi se pandehja se me punën e vet ka vënë një gur në themelet e kulturës shpirtërore të popullit, që nuk do të zhduket kurr plotësisht. Për të gjitha orët, ditët dhe vitet e kaluara në vetmi, ndërmjet katër muresh, për të gjitha dëfrimet dhe gëzimet e braktisura, për të gjitha netët e kaluara në vuajtjet e pagjumësisë, për të gjitha dhembjet e shumta, që janë të lidhura me procesin krijues ai ka shpërblim mirënjohjen e heshtur të lexuesve të thjeshtë, të sotëm dhe të nesërm, të cilët nuk do të lejojnë kurrë, që emri i tij të zhduket nën pluhurin e trashë të kohës rrënimtare. Të gjithë atyre bashkëkohësve të mjerë, që kanë dëshiruar t´ ja helmojnë jetën, vepra e tij ju jep përgjegjen e heshtur: keni jetuar si dhelpëra dhe keni vdekur si qeni. Ndoshta ky ngushëllim mjafton që shkrimtari i vërtetë t´i shikojë me krenarinë e Zeusit ata mikrobë të shoqërisë, t´i mposhtë shkaqet e ndryshme që e tjetërsojnë prej krijimtarisë, të jetë indiferent ndaj reklamës dhe publicitetit, duke bërë njëkohësisht një jetë shpirtërisht dhe moralisht të lartë.

Mosmarrëveshjet e një shkrimtari të tillë me bashkëkohësit e tillë janë të ndryshme e të shumta, por ngushëllimet janë të mjafta që t´i durojë me kënaqësi dhembjet e krijimtarisë.

1972

(Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

Athinë janar 2008)

Esé nga Hiqmet Meçaj

PËRJASHTIMI NË LETËRSI

Për shumë autorë është thënë se janë mbyllur në kullën e fildishtë.

Të mbyllesh në kullën e fildishtë do të thotë të mos kesh komunikim me të tjerët, të jesh i përjashtuar.

Arti është e fshehta që humbet sepse u zbulohet të tjerëve.

Thënia e mësipërme më duket se është çelësi më i mirë për ta kuptuar këtë. Çdo njeri, pa qenë e nevojshme të jetë shkrimtar apo artist, ndjen dhe mendon në mënyra të ndryshme, gjithashtu përditshmërisht shprehet te të tjerët, nxjerr të fshehtat e tij, mirëkuptohet ose keqkuptohet me ta. Kjo është marrëdhënia njerëzore, mirëpo procesi i krijimit ndryshon.

Në se do të quajmë krijim një libër apo edhe një poezi të vetme, shikojmë se kemi të bëjmë me një sistem të tërë shenjash, pas të cilave rri i fshehur krijuesi i tyre. Për t'i zbërthyer të gjitha ato, duhet një kod dhe, pasi e kemi gjetur kodin, mund të themi se kemi arritur te e fshehta që ka humbur pasi na është zbuluar neve. Por ç'ndodh kur kodi është më i ngatërruar se ç'duhet, kur ka elementë të rinj të cilët nuk na lejojnë të arrijmë te e fshehta që i ka ikur krijuesit, por që nuk arrin dot të na zbulohet neve? Atëherë themi se ai krijues është mbyllur në kullën e fildishtë, pra është përjashtuar prej nesh. A nuk duhet thënë më mirë se të përjashtuarit jemi ne, që nuk arrijmë të zbërthejmë plotësisht kodin?

Këtu e dymijë e pesëqind vjet më parë Platoni është shprehur se syri nuk do të mundte të shikonte diellin, në se nuk do të kishte formën e diellit¹. Sipas kësaj shprehjeje të çuditshme gjeniale, aparati dhënës, dielli, dhe ai marrës, syri, përshtaten për të bashkëjetuar, ose më mirë për të patur marrëdhënie. Nga kjo thënie universale mund të arrijmë fare mirë në përfundimin se shpirti duhet të ketë formën e së bukurës që të kuptojë e shijojë bukurinë, ose e kundërta (formën e së shëmtuarës që të kuptojë e shijojë shëmtinë). Këtu po bëj një shënim të domosdoshëm: (në veçanti shkrimtarët e mirë, meqë shpirti i tyre nuk mund të marrë dot formën e të shëmtuarës, nuk flasin për librat e këqij dhe nuk marrin pjesë në promovimin e tyre, sepse kjo do të ishte njëlloj sikur të merrnin pjesë në funeralin e letërsisë së mirë. Kështu që detyrimisht përjashtohen edhe fizikisht, meqë krijuesit e të shëmtuarës janë pambarimisht të shumtë, vetëreklamohen, dekorohen, ftohen nëpër bankete e redaksira, duke krijuar përfytyrimin se ajo letërsi e tyre është modeli që duhet lexuar e ndjekur).

Këtu fillon keqkuptimi i madh midis krijuesit dhe lexuesit që, nëpërmjet një kodi shenjash, humbet të fshehtën e vet për të na e zbuluar neve. Shkrimtari vetë shndërrohet në shenja të ndryshme, të cilat na japin kënaqësi kur i kuptojmë, sepse vetëm kështu arrijmë së fundi të ndjehemi të kënaqur ngaqë arritëm në skutat e fshehta të shpirtit të krijuesit. Kur nuk arrijmë dot, shkrimtari për ne është i pakuptueshëm dhe fajin ia hedhim atij, themi është i mbyllur në kullën e fildishtë, e përjashtojmë. Mirëpo më parë na ka përjashtuar ai, ne nuk e kuptojmë atë, kodi i tij është i vështirë për faktin se ne nuk jemi të përgatitur për ta zbërthyer. Në këtë rast mund të themi fare mirë: jemi ne që u mbyllëm në kullën e fildishtë.

Raste të tilla nuk ka vetëm në letërsi, por në krejt mendimin njerëzor në përgjithësi. Kujtojmë Darvinin, Njutonin, Kopernikun, Da Vinçin e plot të tjerë, që e paguan moskuptimin dhe përjashtimin ndonjëherë edhe me jetën e tyre. Të tjerë dekoroheshin e bridhnin salloneve, veprat e të cilëve sot kanë humbur e nuk kujtohen më.

Do të sjell një shembull pak të zgjeruar, jo nga prehistoria e letërsisë, por nga ajo e shekullit që sapo kaloi. E kam fjalën për poetin Kavafis.

Krijimi është vuajtje në vetmi, mbyllje në mikrobotë, që kërkon të dalë nga fshehtësitë e shpirtit në makrobotë. Kavafis ishte i mbyllur në vetminë e vet, vuante vite të tëra për të nxjerrë nga shpirti të fshehtën e një poezie. Ai nuk interesohej fare si shkruanin poetët e tjerë grekë të kohës. Në Greqi asokohe lulëzonte romantizmi me përfaqësues të mëdhenj, të cilët ndiqnin traditën, duke e modernizuar atë me mjete të reja shprehëse. Për Kavafin tradita ekzistonte në një formë tjetër, krejt ndryshe dhe prej tij kodifikohej në një mënyrë që të tjerët nuk mund ta kuptonin. Kavafis për rreth 40 vjet ishte një poet i kullës së fildishtë, sepse krijimtaria e tij përjashtonte të tjerët. Të gjitha poezitë e poetit, rreth 13, në mbi tridhjetë vjet, kishin brenda tyre kundërshti ndaj asaj që ishte krijuar para tij. Mos vallë Kavafis shkruante për të përjashtuar të tjerët? Absolutisht jo. Ai shkruante të nxirrte përjashta të fshehtën e vet, e cila mbetej e fshehtë sepse nuk çkodifikohej dot, duheshin çelësa të rinj për ta hapur baulen ku gjendej thesari. Pra Kavafis përdorte shenja të tjera që përbënin një kod të ri.

Te poezia e tij, Mure, poeti shprehet "... përreth më ngritën mur. /Dhe tani rri dhe dëshpërohem këtu. /Më gërryen zemrën dhe trurin ai mur, /sepse jashtë kisha gjëra shumë për të bërë.".(Përkthimi im).

Kështu e përshkruan ai vetë përjashtimin...

Po përdorim përsëri një thënie të Platonit, që e kanë shfrytëzuar aq mirë kubistët: ndjesia është lëvizje, shpirti, (fryma) palëvizshmëri². Kubistët e shndërruan kështu: lëvizja është armik i formës³. Thënia e mësipërme e Platonit është, sipas mendimit tim, shumë komplekse. Sipas tij, ndjesia, (aftësia perceptuese me anë të shqisave), ndërgjegjja, që buron nga qenia materiale njerëzore, është e lëvizshme, e ndryshueshme, kurse shpirti nuk ndryshon, sepse është i përjetshëm. Kjo na çon te mendimi se shkrimtari, lëviz, udhëton atje ku do të shkojë ai edhe pa lëvizur fizikisht, nëpërmjet dhe falë ndjenjës së tij, në vetminë e vet.

Një studiuese e Kavafit, Alqi Thrilo, në vitin 1932, në revistën Qiklos, në shkrimin me titull "Disa përshtypje nga vepra e Kavafit", shkruan: "Jeta është një mashtrim i madh"..Pyes zonjën e nderuar: Kur jeta është një mashtrim i madh, po letërsia ç'është? Duke iu referuar poezisë Itaka, ajo bën një vëzhgim të mprehtë kur thotë, natyrisht për atë që udhëton drejt Itakës dhe për këdo që duhet të udhëtojë drejt Itakës: " Do të mësojë se udhëtimi nuk të çon gjëkund, se gjithçka është e kotë, se Itakat nuk ekzistojnë, por në udhë do të argëtohet, do pasurojë egon e vet, do ketë mësuar të vëzhgojë... Njeriu do ketë zbuluar magjepsjen nga jeta dhe kënaqësinë e ekzistencës...".(Përkthimi im).

Jo vetëm kjo poezi, por edhe të tjera, krejt vepra e Kavafit përshkohet nga udhëtimi ndiesor i njeriut nëpër botë të panjohura, prej të cilave shpirti i tij pasurohet. Pikërisht në udhëtime të tilla e gjen shkrimtari të fshehtën që kërkon të sakrifikojë duke ua zbuluar të tjerëve, duke ndjerë dhembjen e vetmisë dhe të sakrifikimit të së fshehtës së vet. Jeta dhe vepra e Kavafit, por dhe e shkrimtarëve në përgjithësi, (këtu nuk fus të gjithë ata që shkruajnë e bëjnë male me libra dhe që fare mirë mund të quhen shkrum(b)tarë, por jo shkrimtarë), është një ikje e hidhur nga realiteti, një zhytje brenda ndjenjës së tij, që lëviz në realitete të tjera, të cilat janë të vërteta vetëm për të dhe të kodifikuara në shenja, që presin të zbërthehen e të kuptohen nga të tjerët.

Më vjen edhe sot për të qeshur me diçka që më tha dikur një miku im grek, i cili sot nuk jeton më. E quanin Vangjelis Pavlopulos dhe e pëlqente Kadarenë, sidomos librin e tij "Kamarja e turpit". Një ditë, më tha, vendosa të shkoja në Stamboll për ta parë atë kamare, ku viheshin kokat e prera të kryengritësve kundër perandorisë. Shkova dhe pyeta gjithkund, asnjëri nuk dinte gjë për të. Qenka mashtrues i madh ky shkrimtari juaj, më tha. Paska krijuar një Stamboll tjetër nga mendja e tij!

Kadareja e kishte krijuar vërtetë Stambollin e vet, pa lëvizur fizikisht, duke udhëtuar nëpër kohë në vetminë krijuese, duke ngritur një qytet të ri perandorak, të besueshëm ndoshta më shumë se sa i vërteti.

A ka të bëjë tradita me tërë këto që thamë? A është tradita e dhënë e përgjithmonshme, e pandryshueshme? Përse tremb largimi prej saj?

Tradita është një grumbullim përvojash që jepet e gatshme për zgjidhje të gatshme. Traditë ishte për njeriun ngrënia e ushqimit pa praninë e zjarrit. Më pas, pas zbulimit të zjarrit, as i shkonte në mendje kujt të hante mish të gjallë. Në fillim u përdor guri, më pas veglat prej metali. Njeriu vuri në përdorim rrotën, e kështu me radhë. Përvojat e vjetra përherë kanë zëvendësuar të rejat, po jo brenda një dite dhe jo pa përpjekje e kundërshti. Vetëm brenda shekullit XX sa tradita janë përmbysur në të gjitha fushat. Po përdor si shembull Urën e Artës dhe atë të Patrës. E bukur është Ura e Artës, janë kënduar balada për të, por me mënyrën si është ndërtuar ajo, me vështirësi dhe kurban, mezi qëndroi më këmbë, e përse? Vetëm për të kaluar matanë një lumi disa metra të gjerë. Por për kohën e saj ajo quhej madhështore. Shumë vetë dyshuan në ndërtimin e saj. A mundet, me atë traditë ndërtimi të kalohej mbi det në dy brigje aq të largëta, siç ndodhi me Urën e Patrës, që duhej të përshkonte disa kilometra? Padyshim, kjo përvojë e re e përjashton urën e mëparshme, e quan një traditë të tejkaluar, që nuk jep më zgjidhje të frytshme e të gatshme, përjashton traditën e ndërtimit të atyre lloj urave.

Traditat e reja në fusha të tjera të përditshmërisë njeriu i pranon më lehtë se ato në fushën shpirtërore. Për shembull, pranon të lindë fëmijë me fekondim artificial, të marrë organet e dikujt për t'i ikur vdekjes. Megjithatë e ka të vështirë të pranojë një mënyrë tjetër të kënduari, të vallëzuari, të pikturuari, apo të shkruari. Më të vështirë e kanë vetë krijuesit që rendin prapa traditës, të cilët ndjehen të sigurt brenda zgjidhjeve të gatshme të së kaluarës, që janë tejkaluar dhe nuk e ndihmojnë më të fshehtën të sakrifikohet për t'iu zbuluar të tjerëve. Kodi i saj estetik është konsumuar. Kush kërkon zgjidhje të tjera, përjashtohet prej tyre, sepse krijimtaria e tij do të krijojë traditë të re në të ardhmen, pra do të jetë përjashtuese për ta.

Kjo është një temë e gjërë, që duhet zhvilluar në një tjetër ese.

Qershor 2007

1. "To máti dhen tha mborúse na vlépi ton ílio an dhen íqe to sqíma tu iliú"- citim i Kakia Nataridit në librin Piktura (I Zografiki), faqe 12, Athinë 1946

2. "I ésthisi íne qínisi, to pnévma aqinisía", po aty, faqe 58

3. "I qínisi íne ehthrós tis fórmas", po aty, faqe 58

(Botuar në "Gazeta e Athinës"), korrik 2007

ESE NGA SIDORELA RISTO

E VERDHA TE XHOIS-I: IDHULL I SHPIRTIT VETËSHËRBYES

Xhejms Xhois-i te Portreti i një artisti në rini pikturon trupin tregimtar me një rapsodi ngjyrash, që gjallërojnë portretin e brendshëm të heroit, Stefan Dedalus. Çdo ngjyrë çkyç dyert e dhomave të shpirtit të paformuar të Stefan-it dhe e sfidon të piqet. E gjelbra dhe ngjyrë-gështenja, janë të parat që e shtyjnë Stefanin të kërkojë vendin e tij përkatës në botë:

Shfletoi fletën e bardhë dhe vështroi i lodhur tokën e gjelbër të rrumbullakët në mes të reve ngjyrë-gështenjë. Mendoi cila zgjedhje ishte e drejtë, të përqafonte të gjelbrën apo ngjyrëgështenjën. (13)

Vështrimi i këputur i Stefanit drejt dy ngjyrave, paraqet krizën e parë të identitetit. “Toka e gjelbër e rrumbullakët” është e palëvizshme dhe solide në kontrast me retë e gështenjta, avuj në lëvizje dhe transformim të pandërprerë. Prandaj, zgjedhja më e sigurtë është e gjelbra konstante dhe jo e gështenjta me karakter të paparashikuar. Stefani, megjithatë, vendos t’i shkëputet shoqërisë, apo tokës dhe, i izoluar në vetminë e tij, bashkohet me rrugën e avullit, me retë. Ai nuk e përqafon plotësisht identitetin e tij irlandez, i cili përfaqësohet nga e gjelbra, dhe shpesh, i turpëruar ndaj kombësisë së tij, si një fëmijë i kaosit, lejon ta karakterizojnë ngjyra të tjera. Bota e gjelbërt vyshket. Ngjyra e verdhë në jetën e Stefanit simbolizon rrënimin ekonomik dhe shpirtëror, si dhe luftën e tij për të pranuar identitetin irlandez.

Në kapitullin e parë, e verdha prezanton burgosjen dhe vdekjen. Kur Stefani i sëmurë mendon për vdekjen dhe ferrin, e verdha ushqen ngushëllimin e errësirës që e rrethon:

Duhet të zhvishej pastaj të gjunjëzohej dhe të shprehte lutjet e tij dhe të binte në shtrat para se të ulej gazi, kështu t’i shmangej vajtjes në ferr kur të vdiste…Përqëndroi vështrimin për një moment jashtë kuvertës dhe pa perdet e verdha përreth dhe përballë krevatit, të cilat e kyçnin nga të gjitha anët. Drita u ul qetësisht. (15)

Fjalia e parë e paragrafit është një progres detyrash që të lë pa frymë. Mund të krahasohet me rrahjet e shpejta të zemrës së Stefanit. Vështrimi sugjeron frikën e djalit kundrejt një lloj pushtimi, ndoshta të vdekjes. Imazhi i perdeve ngjason me retë që rrethojnë tokën e gjelbër. Në këtë rast Stefani, si toka, gjen veten në mes të këtyre perdeve të paparashikueshme, të cilat ngjallin frikë. Si hekura burgu, ato, përderisa “e kyçnin nga të gjitha anët”, e izolojnë Stefanin në pasiguritë e tij, të cilave nuk mund t’u shmanget. E verdha, në këtë rast, predikon rënien e tij drejt errësirës.

Ndërsa Stefani imagjinon meshën e organizuar për nder të vdekjes së tij, ai përfshin përshkrimet e famullitarin “në një raso të zezë dhe të artë” dhe “qirinj të gjatë të verdhë mbi altarin dhe arkivolin” (20). E vedha sërish pushton vendin ku do të vendoset kufoma e Stefanit. Qirinjtë ironikisht ndriçojnë udhën e vdekjes. Mbiemri “të gjatë” tregon autoritetin e qirinjve. E arta në rason e famulltarit, gjithashtu, sugjeron fuqi, përderisa lutjet e famulltarit përcaktojnë vendin e Stefanit në jetën e përtejme. Kjo ngjyrë kontrollon fatin e karakterit në jetë dhe vdekje.

Ndryshe nga shmangia kundrejt shoqërisë në jetë, Stefani i përket një grupi në vdekje, “me të gjithë të rinjtë të pranishëm.” Kënga në fillim të librit për vendin e vogël të gjelbër (3), e cila përshkruan nevojën e djaloshit për t’u pranuar në rrethin irlandez, rishfaqet si një motiv muzikor në funeralin e imagjinuar. Nga teksti i këngës mund të arrijmë konkluzionin që trupi i djaloshit do të varroset në një varr të gjelbër. Duket sikur Stefani e konsideron veten fëmijë të Irlandës, botës së tij, vetëm kur është trup pa jetë.

Në kapitullin e dytë, Stefani rrezikon shëndetin e shpirtit tek kthehet në një bashkudhëtar me prekjen fizike. E verdha shfaqet si gjurmë e shembjes së statutit ekonomik të familjes. Kjo inkurajon ftohjen e Stefanit nga ngrohtësia shoqërore dhe zvetënimin e shpirtit të vetmuar nga prostitucioni. Në fillim hasemi me “dy furgonë të mëdhenj të verdhë” të cilët “qëndruan një mëngjes para derës dhe burra hynë në shtëpi me hapa të rëndë për ta zhveshur” (56). Ashtu si gjatësia e qirinjve të verdhë kërcënon trupin e vdekur, madhësia e furgonëve të verdhë, sundon mbi gjendjen e pambrojtur e të cënueshme të shtëpisë. Gjuha në këtë pasazh është e dhunshme. Një nga përcaktimet e fjalës angleze tramp (ec me hapa të rëndë), sipas Fjalorit Anglez të Oksfordit është “të shfrytëzosh pa vend,” ndërsa dismantle do të thotë “të zhveshësh dikë, striptizë.” Shtëpia është dhunuar nga burra pasi ka duruar keqtrajtimin e shkaktuar nga alkoolizmi i babait të Stefanit, zotit Dedalus.

Xhois-i përshkruan rënien ekonomike si rezultat të alkoolizmit nëpërmjet metaforës së zbrazjes shpirtërore, ku ngjyra e verdhë vazhdon të përhapë kundërmimin intoksikues të mëkatit:

Ai kaloi i pakundërshtuar midis dokeve dhe pranë skelave, duke menduar për shumicën e tapave që kërcenin mbi sipërfaqen e ujit në një zhul të trashë të verdhë. (57)

Tapat që notojnë në shkumën e verdhë, simbolizojnë shishet e pafund të alkoolit të zbrazura nga babai i Stefanit, zoti Dedalus. Stefani zbulon në këtë zhul pasojat e alkoolizmit dhe në një mënyrë joshet nga vetmia e tij të ndjekë gjurmët e babait dhe të përqafojë një lloj tjetër drogimi. Ai e lejon shkumën e verdhë ta ndotë, të ringjall tek ai “trazirën që e kishte çuar mbrëmjeve nga kopshti në kopsht në kërkim të Mercedesit” (57), figurës së femrës të frymëzuar nga Konti i Monte Kristos. Dëshirat e tij seksuale kërcejnë si tapa shishesh në sipërfaqen e verdhë; epshe që ecin përherë mbi themele uji, jo mbi një tokë të qëndrueshme.

Udhëtimi i Stefanit përmes dallgëve emocionale udhëhiqet nga fenerë, të cilët nuk shërbejnë si objekte sqarimi, por si ciceronë të errësirës. “Trazira e tij u shfaq si një dallgë tingulli: dhe në baticën e muzikës së rrjedhshme arka udhëtonte, duke zvarritur pas litarët e fenerëve në tragën e saj” (65). Folja trailing (duke zvarritur) përshkruan fustanin e nusërisë që tërhiqet drejt altarit. Ndërsa folja wake përveç tragës mbart kuptimin e vajtimit për të vdekurit. Në këtë rast marshimi i fenerëve na shpie në ujin e shkumëzuar të lënë pas nga anija ose, siç e shpreh përcaktimi i dytë i foljes wake, në vajin e vdekjes. Arka mund të krahasohet me trupin e djaloshit që noton drejt rrugës së shkatërrimit, përderisa i mbushur me dëshira seksuale ai ngjason me një dallgë që nuk mund të kontrollohet. Kësaj rradhe “fenerët e pakët (që) lëkundeshin në flladin e natës dhe ragëtinin me trishtim” paralajmërojnë stuhinë në afrim. Dallgët e mëdha të dëshirave të Stefanit do të përmbysin arkën, objektin e vetëm stabël.

Stefani zhytet në “zhulin e trashë të verdhë” tek merr rrugën drejt degradimit shpirtëror. E di që një lloj vdekjeje e pret:

Një shtresë e hollë i mbulonte sytë…Ai qëndroi palëvizur dhe vështroi sipër drejt hyrjes së zymtë të morgut dhe në rrugicën e errët me kalldrëm anash saj. Pa fjalën Ngastra në murin e rrugicës dhe ngadalë thithi ajrin e rëndë. -Është shurrë kali dhe kashtë e kalbur, mendoi. Një erë e mirë për t’u thithur. (76)

Kjo skenë predikon humbjen e pafajsisë së Stefanit. Në këtë paragraf, Xhois-i ka paracaktuar takimin e karakterit të tij me prostitutat. Na ka dhënë një përshkrim të shkurtër të morgut shpirtëror të së ardhmes së Stefanit, si rezultat i devijimit të tij nga rruga e pastër. Këmbët e prostitutës “shkojnë në vdekje; hapat e saj të çojnë drejt e në varr” (Proverba 5:5). Sytë e tij të mbuluar nga një perde e hollë shpjegojnë që ai nuk zotëron mprehtësinë të zgjedh midis të drejtës dhe të gabuarës.

Fjala Ngastra mund të përshkruaj pjesën e tokës të ngjashme me vendin e vogël të gjelbër ku Stefani do të varrosej në meshën e imagjinuar. Gjuha sugjeron Stefanin e varrosur të gjallë, i cili me ngadalë thith “ajrin e rëndë,” oksigjenin e pakët brenda arkivolit. Ai pëlqen të shijoj ajrin e funeralit të shpirtit të tij. E verdha, e pranishme në urinën dhe kashtën, tani një simbol epshi, gudulis dëshirat e Stefanit për çlirim seksual.

Më vonë, kundërmimi i urinës kthehet në neveri për Stefanin pas shmangies së mëkatit seksual: “Në fund ai zbuloi që e vetmja erë kundër së cilës shqisa e nuhatjes revoltohej ishte një lloj kutërbimi peshku bajat i ngjashëm me urinën e ndenjur” (131). Për të rivendosur besimin te Zoti dhe për të provuar veten të denjë, Stefani duhet të mposht këtë kutërbim që i kujton gratë, objektet e tij të adhurimit. Ndërmjetësit e Stefanit dhe prostitutave janë flakët e verdha të gazit, të cilat e udhëheqin drejt flakëve të ftohta të një ferri tokësor.

Fenerët e verdhë rishfaqen në fund të kapitullit të dytë, ku ai takon gratë “e parfumosura pa ngut.” E verdha, si ngjyrë ngashënjimi, hyjnizohet:

E pushtoi drithërima dhe sytë iu errësuan. Flakët e verdha të gazit u ngritën përpara shikimit të tij të shqetësuar kundër qiellit me avull, duke u djegur si përpara altarit…Ishte në një botë tjeter: ishte zgjuar nga një gjumë i thellë shekujsh. (88)

Stefani gjashtëmbëdhjetë vjeçar verbohet nga epshi, i mrekulluar nga flakët e verdha. Imazhi i flakëve “duke u djegur si përpara altarit” sugjeron që ato janë objekte sakrifikimi, ndërmjet të cilave Stefani mund të hyj në vendin e bekuar të kënaqësive tokësore. Ndërmjetësit e verdhë e shpien Stefanin në “një botë tjetër,” atë të hyjneshave apo prostitutave. Kjo skenë është e ngjashme me atë të vdekjes ku “qirinjtë e gjatë të verdhë” rrethojnë trupin e tij si udhëheqës të nëntokës. Stefani ecën në qiellin me avull të emocioneve, në një themel resh, nga i cili, përfundimisht, bie si shi. Ai e percepton këtë eksperiencë quasi-fetare si një rizgjim nga vdekja, por ironikisht në këtë moment vdes shpirtërisht. Kjo botë tjetër është një lloj ferri që të ngrin shpiritn. Flakët e verdha mund të krahasohen me flakët e ftohta të ferrit.

Ato rifuten në skenë si kujtimet e aromave të këndshme të parfumeve, kur Stefani i penduar diskuton me drejtorin e shkollës, i cili e inkurajon të bëhet prift, kuptimin e fjalës les jupes. Tigulli i kësaj fjale, i ngjashëm me zbërthimin e zinxhirit apo heqjes së rrobave, prodhon te Stefani “ndriçimin e zbehtë të verdhë që fshehu flakën shumë të vogël ndezur mbi faqen e tij” (135). Shkëlqimi rishfaqet si një objekt kënaqësie kur Stefani shikon “qiellin në rënie”, gjithashtu, i përshkruar si “qielli me avull.” Kjo tregon që ai është endacak në botën e paqëndrushme të ndienjave. Dëshira e karakterit për gratë nuk është mundur. Në të kundërt, fjala les jupes “solli në mendjen e tij një parfum delikat dhe mëkatar” (135). Stefani është njëkohësisht i joshur dhe i neveritur nga kjo erë, e cila në momente maskohet si kundërmim epshi – si në shembullin e urinës – ose si temjan para altarit, siç janë vetë prostitutat e parfumuara pranë flakëve të verdha (88). Kujtimi i dritave të verdha e ndalon Stefanin nga përqafimi i plotë i doktrinës kristiane.

Gjithashtu, ngjyra e verdhë ka lidhje me mospranimin e rrënjëve të tij irlandeze. Në skenën e darkës (në kapitullin e parë) në dhomën e Dedalus-it, e gjelbra shfaqet si simbol patriotizmi irlandez në objektet e pranishme si një “drethkë e gjelbër” dhe një “flamur i gjelbërt që valëvitej” (25). Në kapitullin e fundit, për të treguar turpin e Stefanit drejt identitetit të tij irladez, dredhka e gjelbër kthehet në të verdhë:

Dredhka qahet mbi mur…

Dredhka e verdhë mbi mur. (157)

Vyshkja e bimës është simbol i neglizhimit të rrënjëve kombëtare. Stefani e adhuron të verdhën që haset sërish te fildishi i verdhë: “fjala tashmë shkëlqeu në trurin e tij, më e qartë dhe me e shndritshme se sa fildishi i pëpunuar nga dhëmbët lara-lara të elefantëve” (157). Sërish, dëshmojmë ekzaltimin e objektit si një iluminizëm shpirtëror “shkëlqeu në trurin e tij.” Duke kthyer fildishin e verdhë në idhull, ai kundërshton rrënjët e mirëfillta irlandeze.

Stefani i përulet çdo gjëje, veç Zotit. Ngjyra e verdhë shërben si urë në ajër që e shoqëron te idhujt e tij. Megjithëse nga rruga e verdhë Stefani përfiton lirinë individuale si një artist, ai humbet lidhjen shpirtërore me fenë dhe krenarinë kombëtare. Kujton se ëshë zgjuar në një botë tjetër, por një gjumë i thellë mbërthen shpirtin e vetmuar, krenar që thërret “non serviam.” Ngjyrat janë doktrina e tij; e ndihmojnë të piqet duke shkaktuar rënien dhe ngjitjen si shigjetë në fluturimet e egërta.

New York, 2006

© Autorja. Nuk lejohet ribotimi pa lejen e autores.

Nga Hiqmet Meçaj

MASHTRIMI NË LETËRSI - vazhdim

(absurdi te Miti i Sizifit të Kamysë)

esé

Shkaqet që më shtyjnë të ndërmarr këtë esé nuk janë të shumtë. Me anë të saj, duke vazhduar idenë e mashtrimit në letërsi, më duhet të shprehem se shkrimtarët, mes të cilëve edhe Kamyja, duan të na mbushin mendjen se teoritë e tyre qëndrojnë më këmbë edhe duke na sjellë argumente anësore nga një mit. Në këtë rastin e Kamysë kemi një paraqitje klasike mashtruese të mbrojtjes së idesë së absurdit, se lumturia dhe moskryerja e misionit jetësor deri fund, janë themeli i jetës. Sipas këtij autori, Sizifi duhet të jetë i lumtur në absurditetin e vet të mosçuarjes së gurit asnjëherë në majë të malit. Mjafton vetëm përpjeka për të arritur në majë. Rezultati nuk ka rëndësi.

Lexoj mitin, bazën e tij themelore, siç përshkruhet në një enciklopedi greke, por që Kamyja na sjell diçka tjetër, të zgjeruar, e cila i shërben idesë që ai kërkon të na përcjellë. Ja miti: Sizifi, djali i Eolit, mbret i Korintit. Sizifi ishte i dëgjuar për veprimet e këqia të tij (nënvizimi im). Ngriti mure në ngushticë, (aty ku sot ndodhet kanali-shënimi im) dhe merrte taksë të rëndë nga çdo udhëtar (I detyronte kalimtarët të punonin për të- shënimi im) . Për mëkatet e tij u dënua të shkonte në Skëterrë të rrokulliste një gur të madh drejt majës së një mali. Por, sapo afrohej për atje, shkëmbi rrëshqiste pas dhe ai e fillonte nga e para ngjitjen. Dhe ajo vuajtje e tij vazhdonte pambarimisht. (Enciklopedia Idra, vëllimi 10, faqe 3493-3494, botim i vitit 1987).

Vetëm kaq. Pra thelbi i mitit përbëhet nga njëra anë prej prapësirave dhe mëkateve të rënda të Sizifit, nga ana tjetër prej ndëshkimit të tij. Është çuditshme se, sipas këtij varianti bazë të tij, kemi në themel gurin nga kreu deri në fund: Sizifi ngriti mur, kuptohet me gur dhe u ndëshkua të ngrinte gur në Skëterrë, duke mos arritur të ngrinte më mur.

A nuk e ka ditur këtë thelb Kamyja? E pabesueshme ta pranojmë se nuk e dinte. Po përse ai na e sjell mitin nëpërmjet degëzimeve të tij, nëpër paraqitjet dytësore e jo në atë thelbësore?

Ja fragmenti kryesor i mitit i sjellë nga Kamyja. "Po t'i besojmë Homerit, Sizifi është njeriu më i ditur dhe më i kujdesshëm midis te vdekshmëve. Megjithatë, sipas një tradite të vjetër, atë e tërhiqte zanati i cubit. Nuk më duket kontradiktore. Opinionet janë të ndryshme për shkaqet përse u dënua që të bënte në ferr punë të padobishme. Para së gjithash, e dënojnë për mendjelehtësi në sjelljet me perënditë. Nuk i ruajti sekretet e tyre. Egina, vajza e Azopit, u rrëmbye nga Jupiteri¹. I ati u befasua nga kjo zhdukje dhe u ankua te Sizifi. Ky i fundit, që kishte dijeni për rrëmbimin, i premtoi Azopit t'i tregonte, me kusht që ky t'i jepte ujë kështjellës së Korintit. Midis rrufeve qiellore dhe bekimit të ujit, ai zgjodhi të dytën. Për dënim, u dërgua në ferr".*

Te ky fragment i sjellë nga Kamyja, Sizifi na përshkruhet i ngarkuar me virtyte, më i ditur dhe më i kujdesshëm midis te vdekshmëve, vetëm se e tërhiqte zanati i cubit. Por edhe këtë ves autori i cituar ia fal, nuk i duket kontradiktor. Ndryshe, teoria e tij për absurdin nuk mund të mashtrojë. Sipas këtij versioni, Sizifi dënohet sepse midis rrufeve dhe bekimit të ujit ai zgjodhi të dytën. Kam të drejtë të pyes: Përse nuk u dënua me ujë por me gur? Këtu lind çarja e parë në logjikën e mitit dhe atij të Kamysë.

Edhe në traditën e shumë popujve, jo vetëm në lashtësi, masa e ndëshkimit vihet mbi bazën e asaj që kryhet nga fajtori: në se vret, vritesh. Në se të kapin duke vjedhur, p.sh. një dele, ta varin atë në qafë e të turpërojnë për tërë jetën duke të shëtitur, pra ta bëjnë jetën skëterrë. Në disa vende të tjera vjedhja ndëshkohet me prerje dore, pra hiqet nga trupi ajo pjesë që u përdor për të kryer veprimin e ndaluar..

Kurse Sizifi përdori gurin për të kryer prapësitë e tij dhe u ndëshkua me ngritje guri, jo me dele. Në një pamje jo aq figurative të çmitologjizuar, Sizifi mund të jetë një njeri i zakonshëm që e shëtitin fshat më fshat e krahinë më krahinë me një gur në shpatulla, duke e turpëruar, pra duke ia bërë jetën skëterrë. Edhe në këtë rast bartja e gurit nuk ka si qëllim ndërtimin e murit, pra nuk kryhet me të asnjë punë, është një lodhje e kotë me qëllim jo ndërtimin, por ndëshkimin. A mund të jetë i lumtur Sizifi apo çdo lloj sizif tjetër me këtë? Kotësia e punës dhe e lodhjes a do të ishin burim kënaqësie në një rast të tillë? Padyshim, jo dhe për asnjë.

Homeri gjithashtu na tregon se Sizifi kishte lidhur me zinxhirë Vdekjen, vazhdon citimin Kamyja. Plutoni nuk mund ta duronte këtë pamje të shkretë të mbretërisë së vet. Ai dërgoi perënditë e luftës të çlironin vdekjen nga duart e ngadhnjimtarit.

Ky citim i duhet autorit të arrijë në përfundimin se Sizifi i përçmonte perënditë, se ai donte të vepronte të ndryshe, i lirë prej tyre, të shijonte pasionet e jetës i shpenguar. Mos vallë në këtë rast nuk kemi të bëjmë me një hero absurd por anarkist? Mos kemi të bëjmë me një tentativë për të qenë ndryshe, për të përjashtuar të tjerët duke u bërë më pas i përjashtuar prej tyre? Por kjo është një çështje e rëndësishme që duhet trajtuar në një esé të tërë.

Që Sizifi lidh me zinxhirë vdekjen, në rregull, dëshiron të jetë i pavdekshëm edhe vetë, pra t'u ngjajë perëndive. E bën këtë edhe për të tjerët, për të gjithë njerëzit? Cili motiv e shtyn? Është ngasje e brendshme e vetvetes për vetveten, apo për vetveten dhe të tjerët? Cilëndo nga të dyja të pranojmë, në asnjë rast nuk do të vërejmë se veprimi i Sizifit është absurd, shterp dhe pa fryt. Revolta ndaj një vullneti sipëror për të ndryshuar diçka, nuk është asnjëherë veprim absurd, edhe nëse nuk arrin të plotësohet si kryerje. Mirëpo vështirë të pranojmë se ai e kryen këtë veprim edhe për të tjerët, sepse sipas mitit, të cilin e solla në fillim, Sizifi është njeri plot vese që dëmton të tjerët. Ai dënohet të mos kryejë në skëterrë atë punë që e kreu në jetë, me anë të së cilës dëmtonte të tjerët. Edhe vdekjen, sipas kësaj logjike, ai e mbërtheu vetëm për vetveten, që të kthehej përsëri në jetë, ku bartja e gurit do të përfundonte me ndërtime muresh, ndarës të njerëzve, pengesë qarkullimi të lirë, me qëllim përfitimi e plotësimi të dëshirave të mbrapshta që i mbulonin shpirtin.

Dhe në librin "Fjalor i mitologjisë", me autor Todi Dhama, botim i shtëpisë "8 Nëntori", Tiranë, 1977, në faqen 221-222 Sizifi përshkruhet kështu: "Të gjithë poetët e vjetër e tregojnë si vjedhës, gënjeshtar dhe dinak". Kurse më tej vazhdon: "Shkaqet për të cilat qe dënuar Sizifi, Homeri nuk i tregon, kurse autorë të mëvonshëm japin versione të ndryshme (Sizifi qe dënuar kështu, sepse tregoi planet e perëndive, ose sepse grabiste udhëtarët, ose se i tregoi Asopit se ku e kishte fshehur Zeusi vajzën që kishte mbërthyer").

Po të gërmojmë edhe më në mitologjinë greke do të vërejmë se ekziston edhe një tjetër, që fare mirë mund të quhet "binjaku i Sizifit", i quajtur Skiron. Ky, si edhe Sizifi, qëndronte në istmin (ngushticën) e Korintit Ai i detyronte udhëtarët që t'i lanin këmbët, pastaj në shenjë falënderimi i hidhte nga maja e një shkëmbi në det, që të shëndoshte breshkat me të cilat ai ushqehej.

Nuk dimë cili nga të dy heronjtë mitologjikë është më i vjetri, por të dy janë të ngarkuar me vese të ngjashme dhe të dy i kryejnë prapësitë në ngushticën e Korintit, në Peloponez.

Po përse Kamysë nuk i intereson të merret me thelbin, të thotë ose të shpjegojë se janë veset ato që e çojnë Sizifin në Skëterrë? A do t'i interesonte autorit të Absurdit të bënte të lumtur nga mundimet një njeri që vuan të këqijat që ka kryer? Përse dëshiron ta paraqesë Sizifin si një pararendës të largët të Krishtit, apo ta përqasë me proletariatin? Edhe Krishti, si Sizifi, mban një peshë në çastin para vdekjes. Duhet ta çojë kryqin te shtylla ku do ta mbërthejnë për të vdekur. Mirëpo Krishti nuk dënohet me Skëterrë pas vdekjes, ku të torturohet duke mos e çuar dot kryqin te shtylla e sa herë që ai t'i bjerë nga supat, të kthehet prapsht e ta fillojë veprimin nga e para. Krishti e do ndëshkimin, kryqin, ai është i barabartë me kryqin. Thuhet se Krishti vdiq i lumtur, pasi u dha ngushëllim njerëzve me vdekjen e vet dhe akti i tij ka një fillim e një fund. Te Sizifi ndodh ndryshe: në jetë u ka sjellë telashe e mundime njerëzve dhe perëndive, ka ndërtuar mure me gur për të ndarë njerëzit, se kështu realizonte dëshirat e tij të prapshta, dënimi i tij për të mbartur gurin ka si qëllim të vetëm ndëshkimin dhe kjo nuk ka mundësi t'i sjellë gëzim, aq më tepër kur thuhet në mit, se kur i iku vdekjes një herë, iu dha i shfrenuar gëzimeve të jetës. Po të lexojmë mitin e Odisesë, mësojmë se duhet të ketë qenë kjo kohë kur Sizifi u lidh për kënaqësi epshore me Antiklenë, të fejuarën e Laertit, (prindët e ardhshëm të Odisesë), prej nga do të lindte heroi mitik i Trojës. Pra, Odiseja na del sipas këtij miti, djalë jo i ligjshëm i Sizifit. Prej tij besohet t'i ketë marrë disa nga veset: sidomos dinakërinë, vjedhjen dhe gënjeshtrën. Kujtojmë se në Luftën e Trojës ai u fut me Diomedin fshehtazi në Trojë dhe grabiti statujën mbrojtëse të qytetit, Paladiumin.

Sipas historianëve të lashtë, Peloponezi dikur quhej Pellasgji dhe dihet se pellazgët qenë mjeshtra në ndërtime muresh me gurë ciklopikë. Ata kishin ndërtuar edhe muret e Athinës së vjetër. Dihet se atikasit i dëbuan pellasgët, por para se të bënin këtë, u krijua fushata propagandistike kundër tyre. Dihet gjithashtu se dëbimet kryhen me dhunë, jo me mirësjellje. Në mitin propagandistik mbi Tezeun, heroin e Atikës, mes të tjerave heroizma të Tezeut, përmendet vrasja e hajdutit Sinid, të mbiquajtur Pitiokampt, (përkulës i pishave). Ai ishte i pajisur me një forcë të madhe, përkulte pishat më të trasha, afronte majat e tyre dhe lidhte aty kalimtarët që kishte zënë. Degët, kur drejtoheshin, i shqyenin viktimat. Sinidi vepronte në ngushticën e Korintit, njëlloj si Sizifi dhe Skironi. Të tre janë me forcë të madhe, e përdorin forcën për të kryer të këqija dhe ndëshkohen. Po ashtu, në mitin mbi Tezeun, ky vrau Skironin në kufirin midis Megarës dhe Atikës, e hodhi atë në det, por deti dhe toka nuk donin ta pranonin trupin e hajdutit, kështu që ai qëndroi për ca kohë i varur në ajër, derisa më në fund u shndërrua në shkëmb. Te ky mit kuptohet fare qartë se ky popull, pra pellasgët, as të gjallë nuk kishin më vend në tokë e në det, se toka dhe deti duhej t'i përkisnin një populli tjetër, të cilët i përfaqësonte heroi i tyre, Tezeu.

Skironi shndërrohet në gur, në atë që i simbolizon pellasgët, njerëz të mureve me gurë ciklopikë. Kurse Sizifi u dënua të ngrinte në Skëterrë një gur të madh, pa arritur ta çonte dot në majë të malit, në një mundim të pafund e të padobishëm. Në të gjitha këto raste, asnjë prej këtyre figurave mitike, në veçanti Sizifi, nuk mund të ndjehen të lumtur. Miti i Sizifit fare mirë mund të quhet miti i veprimit të papërfunduar, moskryerje e detyruar e diçkaje nën dhunën e një vullneti superior. Sizifi nuk ka më tepër vese se Zeusi. Zeusi është kryeperëndi, i pavdekshëm, Sizifi princ i Korintit, i vdekshëm. Zeusi mbretëron qiellin, tokën, ujërat dhe nëntokën, jetën dhe vdekjen. Principata e Sizifit është e vogël. Zeusi dhunon perëndi dhe njerëz. Sizifi nuk mund të arrijë dot te perënditë. Edhe nga këto që thamë, kuptohet se Sizifi nuk mund të jetë i lumtur. Ai ndjehet i fyer dhe i poshtëruar, i nënshtruar e pa personalitet, një i tepërt që nuk sjell dobi as i gjallë e as i vdekur. Ai nuk është absurd sepse do të duhej të pranonim që absurditeti lind nga kotësia. Kështu do ta thjeshtonim së tepërmi problemin. Këtu kemi një lojë me mashtrimin, të cilin Kamyja e përdor për të na mbushur mendjen se një teori mund të qëndrojë më këmbë edhe duke sjellur argumente anësore nga një mit.

18-05-2007

*- Citime nga libri "Miti i Sizifit" i Alber Kamysë, përkthyer nga frëngjishtja prej Petrit Sinanit, botim i vitit 1992, Tiranë, shtypshkronja A.Z.Çajupi

1- Sipas mitit vajza u grabit me urdhër të Zeusit, ose nga vetë Zeusi, i cili edhe e fshehu diku duke e mbërthyer. Sizifi nuk e tregoi këtë fakt se i dhimbsej babai apo vajza, por që të përfitonte, duke spiunuar kryeperëndinë.

(Botuar në "Gazeta e Athinës", maj 2007)

HIQMET MEÇAJ

MODERNIZMI DHE MIKROBOTIZMI

(Pasthënie e autorit për botimin e romanit “Kukullat e pyllit”)

Ky shkrim nuk merr përsipër të ezaurojë katërcipërisht shkaqet që e lindën modernizmin, historike apo sociale, as meritat e të metat e tij. Është e vërtetë se modernizmi, me degëzimet e shumta, solli dhe po sjell pasuri të pafundme veprash dhe kryeveprash në të gjitha fushat e letërsisë dhe të artit, stile, mjete shprehëse. Është gjithashtu e vërtetë se zbulimet e mëdha në botën e shkencave, sidomos në fizikë, tronditën mjaft pikëpamjet filozofiko-estetike tradicionale, duke hedhur bazën për platforma të reja të mendimit, mbi të cilat do të lindëte modernizmi.

Filozofi estet amerikan P. Blank është shprehur se gjithë merita e Shredingerit, Hajzenbergut, Dirakut, Borit qëndron në formulimin se “bota kuptohej si diçka e përbërë nga thërrmija materiale, kurse doli në fakt se është një sistem valësh, qendër e një cikloni valësh ose luhatje e eterit imagjinar”. Sipas tij ishte meritë e zbulimeve të mëdha shkencore të autorëve të mësipërm që materia u bë sinonim i energjisë. Pas kësaj, po sipas tij, tani materies s’i mbetet fare gjë dhe çdo aspekt qëndrueshmërie bëhet iluzor. Blanku është i mendimit se njerëzimi jeton në një botë hijesh, ajo që ndodh në të vërtetë nuk mund të kuptohet dhe çdo gjë, deri te sendet e njerëzit, janë fantazma të vetes së tyre. Kështu që arti bëhet abstrakt, sepse vetë bota është bërë abstrakte.

Para një hopi të tillë të shkencës, që do të përgatisë shtysën aq të madhe të zhvillimeve të shekullit XX, njerëzimi ndjen krizën e personalitetit të vet. Estetja Sjedakova vëren se modernizmi nisi në kohërat e ashtuquajtura të krizës së personalitetit dhe kësisoj duhej të kishte punë me këtë krizë. Meqë gjërat koklaviten, nuk janë më aq të thjeshta si më parë, sipas saj, duhej të krijoheshin forma të reja më reale se ato që zotërojnë në kohën e tashme: kërkohej një harmoni e re, më e koklavitur, më e thellë.

Kriza e personalitetit ndjehet thellë në të gjitha rrymat moderniste, te simbolizmi, dadaizmi, surrealizmi, ekzistencializmi, përroi psiqik, antiromani, realizmi magjik, etj.*

Te përfaqësuesit e shquar të “përroit psiqik”, Prusti, Xhojsi, Kafka etj, si dhe ata të ekzistencializmit si Sartri, Kamy, kriza e personalitetit përftohet në gjëndje unikale, herë si vetizolim, neveri, bashkëfajësi e herë tjetër si paaftësi për të perceptuar botën materiale jashtë botës iluzore.

Kafka është i mendimit se njeriu nuk mund të ketë personalitet, përderisa jeton në situata absurde.

Xh. Xhojsi në romanin “Ulisi”, botuar në vitin 1924 shprehet me gojën e njerit prej personazheve se “jeta e secilit nga ne është baras me shumë ditë njëra pas tjetrës. Duke kaluar përmes vetvetes ne takojmë hajdutë, shpirtëra, trima, pleq, të rinj, gra, të reja, vëllezër, bashkëpunëtorë. Por te ata takojmë gjithmonë e gjejmë veten tonë”.

Kriza e personalitetit është një temë mjaft e gjerë që kërkon vëmendje dhe trajtim të veçantë për të kuptuar thellë krijimtarinë moderniste. Por ajo lidhet ngushtë me krizën e kohës dhe nuk mund të vështrohet asnjera më vete, pasi prej tyre rrjedhin edhe prurjet e tyre të mëdha në fushën e gjuhës, simboleve, shenjave e kodeve të tjera.

Teoria e relativitetit e Ajnshtajnit, sipas së cilës bota nuk është me tre dimensione, por me katër, ku trupat e ndryshëm nuk kanë vetëm gjatësi, gjerësi, thellësi, por edhe kohë të ekzistencës së tyre, nuk mund të mos prekte krijimtarinë letrare e artistike.

Bergson e konsideronte kohën ireale dhe e barazonte me kujtesën. Sipas tij kujtimet janë faktor vendimtar në jetën e njeriut, bazë e ekzistencës së tij. Ai kështu i hap shtigje me filozofinë e vet letërsisë së “përroit psiqik” të Prustit, Xhojsit, Kafkës.

Kujtimet nuk paraqitin jetën e njeriut, por e gëlltitin atë, e vënë nën pushtetin e tyre; nuk janë mbresat që na rrëfejnë për jetën, por jeta përbëhet nga vetë kujtimet.

Shkrimtarët modernistë e mohojnë rrjedhjen e kohës në një drejtim. Copëzimi i kohës, u bë për modernistët pikënisje e irracionalizmit, ku personaliteti copëzohet në gjëndje të kundërta shpirtërore. Copëzimi i kohës jepet sidomos në antiromanet e Rob-Grijesë, ku ka kaos ngjarjesh që duken absurde, ngaqë koha jepet e copëtuar dhe e çliruar nga lidhjet shkak pasojë.

Sipas A. Hauzer (estet amerikan), kujtesa mbi kohën është një periudhë e caktuar e jetës sonë dhe s’ka ekzistencë reale.

Platforma e estetikës moderniste për hapësirën dhe kohën është ndërtuar duke u mbështetur te filozofia pozitiviste e Mahut dhe Avenariusit ku hapësira dhe koha janë vargje të rregullta ndijimesh

Për modernistin e shkuara ende s’ka qenë, ajo pret të ardhmen e saj. Forma e kohës ka kaluar pakthyeshëm...mbetet vetëm montazhi mekanik i copëzave, në mbledhjen e të cilave nuk presupozohet asnjë lloj kufizimi, kurse shenjat janë të kufizuara e të zbrazëta.

Eliot - Në fundin tim është fillimi im.

Kavafis - ...Mësoje se kurrë,

askush nuk lindi dhe nuk vdes askush. poezia “përjetësi”

Paul Celan – Duke ia hequr kohës guackën, e mësojmë të ecë –

koha kthehet në guackë. – poezi “corona”

Në jargë paravdekje nën parzmën e erërave dhe hëna

plastë si bombë.

Një tjetër tokë ardhtë! – poezi “jo këtu dhe jo menjëherë”

Elitis – Asgjë nuk vjen. Asgjë

nuk shkon. - poezi “klima e mungesës”

Jetën time e solla këtu

mbledhje të bardha, shuma të zeza. - poezi “përvjetor”

Jetojmë veç falë përjashtimit

shtiremi se asgjë nuk ndodh. - poezi “lufta e Trojës”

A. Breton te “Manifesti i parë i surrealizmit” 1924 thotë: “Unë besoj në bashkimin e ardhshëm të këtyre dy gjendjeve, që në vështrimin e parë duken si të kundërta: gjumit dhe të realitetit në një realitet absolut, në një superrealitet”.

Sipas modernistëve gjuha është pushtet tiranik përdhunues, ajo nuk e zbulon botën, por e mbyll në shtatë dryne që duhen thyer, shprehet Sjedakova. Kurse në estetikën semiotike objekti themelor i vëmendjes së artistit duhet të jetë procesi i ndërtimit të veprës artistike, jeta e pavarur e fjalëve dhe jo njerëzit, sjelljet, mendimet, ndjenjat e tyre. Arti në tërësi shpallet gjuhë dhe vlera estetike e veprave artistike lidhet me strukturat e shenjave të ndryshme dhe raportet e tyre formale.

Shkrimtarët modernistë ndjejnë terrorin verbal, shkatërrimin e gjuhës, gramatikës, sintaksës. Kjo edhe te përroi psiqik, dadaistët, futuristët, ekspresionistët, surrealistët, përfaqësuesit e antiromanit. Përfaqësuesit e kësaj rryme, të ashtuquajturit chozistë (sendistë), pasi kanë përjashtuar njeriun nga qendra e artit, përdorin një gjuhë natyraliste, me fjali të gjata dhe plot imtësira. Për modernistin tjetër kod ka shkrimtari, tjetër lexuesi e përderisa ekzistojnë dy kode të tillë, më tepër rëndësi ka ai i të parit.

Te ky fragment i Rob-Grijesë ndjehet fort mirë se si vepra letrare është vetë gjuha. “Tetë gishtrinj të shkurtër, të trashë prekin njeri tjetrin. Pjesa e prapme e dorës së djathtë është mbi pjesën e brendshme të së majtës. Gishti i madh i së majtës përkëdhel thuan e gishtit të djathtë, në fillim lehtas, pastaj e shtrëngon më me forcë. Pastaj e ndryshojnë pozicionin...”

Ka kaluar më se një shekull që nga fillimet e modernizmit, i cili u degëzua në dhjetra shkolla e rryma, secila me përfaqësues të shquar e me kryeveprat e veta. Në se shkencat moderne të kohës hodhën hapat e para të mëdha dhe “materia u bë sinonim i energjisë”, duke krijuar iluzionin e shkatërrimit të saj, edhe letërsia e artet e të gjitha llojeve kërkuan e gjetën mjete të reja shprehëse, stilistike e gjuhësore, duke i gjallëruar ato. Shohim kompozicione të reja, vendosen të tjera pozicione filozofiko-estetike, personazhet ndihen më ngushtë se më parë, bota konceptohet krejt ndryshe, bëhet më e imtë, më e copëzuar.

Kjo vihet re më mirë, në se lexon në të njëjtën kohë një roman të Balzakut dhe një të Kafkës apo Markezes. Pikërisht imtëzimi i botës, apo mikrobotizimi, bëhet një fenomen shumë i dukshëm në zhvillimin e mëtejshëm të shkencave, të cilin nuk mund ta lërë pa vërejtur as shkrimtari. Raportet makrobotë-mikrobotë lidhen më ngushtësisht, po dhe acarohen nën trysninë e streseve të ndërsjellta.

Të gjitha veprat letrare e shfrytëzojnë kohën në drejtim të kundërt të saj. Në se koha realisht rrjedh në një drejtim, e shprehur gjuhësisht kështu: vjen nga do të..., prek po dhe shkon te isha, që janë përkatësisht e ardhmja, e tashmja dhe e shkuara, në letërsi ngjarjet asnjëherë nuk rrjedhin me këtë sens, por me isha dhe rrallëherë me jam, kurrë me do të. E ardhmja ose ajo që shprehet me do të, është një kohë iluzore, që pritet të ndodhë, mund edhe të mos ndodhë, mundet të jetë edhe një dëshirë, vegim, apo trillim i yni, një zanafillë e mikrobotës njerëzore. E ardhmja ose ajo që shprehet me do të, është një kohë e gjatë, por edhe e pafundme, megjithëse e mjegullt dhe pa konture të dukshme, që pritet në mënyra të ndryshme, me gëzim, neveri, tmerr, entusiazëm, apo indiferentizëm. Edhe e shkuara, ose ajo që shprehet me isha, është një kohë e gjatë, por edhe e pafundme, edhe ajo pa konture tepër të qarta, e deformuar dhe aspak e njëllojtë, qoftë edhe për dy vetë, të cilët e kanë përjetuar bashkarisht të njëjtën ngjarje. Është një kohë e ftohtë, emocionet e së cilës gjithnjë largohen, mjegullohen, deri sa një ditë humbasin krejtësisht, në se nuk janë riprodhuar. Kurse e tashmja, ose ajo që shprehet gjuhësisht me po, është një kohë tepër e shkurtër, një grimcëz, që vjen me shpejtësi nga do të dhe largohet po me shpejtësi te isha. Kjo kohë kaq e grimcëzuar, që do ta quaja koha reale, i vuan të tria kohët njëherësh. Ajo e pret të ardhmen në mënyra të ndryshme, me gëzim, neveri, tmerr, entusiazëm, apo indiferentizëm, përjeton të gjitha sa sjell ajo dhe i përcjell drejt së shkuarës, me dhimbje, gëzim, shpresën e ritakimit, rigjetjes, ankthin e harrimit, humbjes, zhgënjimit. Në se e ardhmja vjen pambarimisht dhe e shkuara largohet pafundësisht, e tashmja, tejskaje e vogël, pret e përcjell ndën trysnitë dhe streset e dy të tjerave, të cilat në krahasim me të janë makrobotë. Në se e tashmja është kohë reale, krijuar nga e ardhmja që vjen për t’u bërë kohë reale vetëm për një grimë, atëherë lind pyetja: po jeta vetë ç’është? Mos vallë shuma e këtyre mikrogrimcave reale të të tashmes? Apo pritja e prurjeve të mundshme e iluzore nga e ardhmja, ose rrjedhje drejt të shkuarës e këtyre mikrogrimcave, që pasi janë konsumuar largohen pambarimisht deri në shuarje?

Në se të gjitha këto do të bëhen lëndë letrare, shkrimtari do të bëhej tepër arbitrar dhe i dhunshën në se i imponon lexuesit si kohë reale të shkuarën, për ta bindur atë se gjithçka ndodh vetëm kështu e jo ndryshe, kur vetë lexuesi i ndjen trysnitë e të tria kohëve njëherësh, ndjen se si personaliteti i shtypet ndën këto trysni dhe jeta reale e tij është vetëm një grimcë e ardhur nga një kohë e turbullt që ai e ka përfytyruar në mënyra të tjera e që ka rrjedhur me shpejtësi drejt së shkuarës duke e kënaqur apo zhgënjyer dhe vetëm mendimi se edhe ai, në një të shkuar jo tepër të largët, në fillim do të shndërrohet në një kujtim që pak nga pak do të shuhet deri sa të humbasë përfundimisht, sikur s’ka qënë. Ndoshta do të duhej t’i jepnim deri diku të drejtë Sjedakovës kur pohon se kërkohet një harmoni e re, më e koklavitur, më e thellë, apo Bergsonit që e konsideronte kohën ireale dhe e barazonte me kujtesën.

*Autori i shkrimit u është referuar disa burimeve që sjell prof. AUçi

Kjo pasthënie është shkruar, meqë pretendoj se e gjithë krijimtarie ime mbështetet mbi rrymën letrare të mikrobotizmit, të cilën e kam ideuar për shumë vite me radhë.

Ese nga ANDI MEÇAJ

DUHET NJË MENDËSI E RE,

NJË TJETËR KOHË PO RRJEDH NË TRUPAT TANË

Mendoj se në letërsinë shqipe koha ka ngecur këtu e pesëdhjetë vjet prapa. Ecet me të njëjtat mënyra që na dhunoi ajo kohë, duke krijuar dhe ruajtur me të gjitha forcat një klikë të ngushtë shkrimtarësh, që në këtë rreth nuk lejonin dhe as do të lejojnë të hyjë dikush tjetër aty. Këto metoda të vjetra kanë dëmtuar dhe do ta dëmtojnë përherë letërsinë e mirë, pasi ajo nuk është një organizatë apo parti ku, nëse je anëtar, mund të ngjitësh shkallë në hierarki, mund të njihesh, të hysh nëpër antologjira, të marrësh pjesë dhe të fitosh nëpër konkurse kombëtare, të zësh vende të lakmuara pune, të vraposh nëpër takime ndërkombëtare shkrimtarësh, të bredhësh kudo, etj... .

Në vendin tonë vazhdon kulti i njëshi-t, mitomanisë dhe arrogancës së madhështisë. Bëhen antologjira miqsh, ku futen vetëm “anëtarët e organizatës, partisë apo klikës” dhe pasi botohen, trumbetohen si kur ato të ishin pjalmi i letërsisë, sikur vetëm ky grusht shkrimtarësh të ekzistojë në botën e letrave shqipe. Pastaj bëhen shkrime nëpër gazeta ku vlerësohen mbi njëqind emra shkrimtarësh, duke thënë shkarazi ndonjë fjalë për veprën. Si ka mundësi të vlerësohen vlerat e vërteta në këto gjoja studime kritike, kur pena kap kë të mundë ose kë e ka këshilluar “grupi ose klika”, apo kush është munduar t’i bëjë të ditur krijimtarinë e tij me një kafe apo tavolinë të shtruar?! Si është e mundur të veçohen talentet e reja në këtë tollovi botimesh, ku librat të bien në kokë si breshër, ku nuk ka asnjë specialist apo studiues që të jetë i imunizuar ndaj këtij gripi që quhet “klikë”?!

Atëherë ç’duhet bërë?- mund të më pyesni. Të heqim dorë nga të shkruarit apo t’i lutemi Perëndisë të na ndryshojë atdheun?!

JO! Mendoj se Atdheu nuk na ka faj asnjëherë, fajin e kemi ne ose më mirë kultivizimi i mendimit të njëshi-t dhe mykëzimi i trurit. Duhet një mendësi e re, një tjetër kohë po rrjedh në trupat tanë. NE duhet ta ndryshojmë atë.

Mendoj se, që të jesh shkrimtar, duhet të mendosh, të jetosh dhe të ndjehesh si i tillë. Synimi i shkrimtarit është dhe duhet të mbetet cilësia e asaj që shkruan.

Unë i përkasë kësaj dhe pikërisht kësaj, duke menduar se dikur vepra ime do të ndikojë në afrimin e letërsisë shqipe me atë evropiane. Por mos do të më duhet të pres shumë kohë? E them këtë sepse e shikoj tepër të vështirë ta arrij në moshë të re për shkaqet që theksova më lart, që letërsia ime të shkojë te lexuesi, të bjerë në sy, të veçohet e të vlerësohet ashtu siç duhet.

Mendoj se njohja jonë dhe leximi i librit nga lexuesi është një tjetër problem i madh, pasi ka, ose duhet të ketë shumë talente që s’janë zbuluar ose janë të mbuluar nga harresa e “klikës”. Botohet libri pesëqind kopje dhe rri në shtëpi, nuk ka një rrjet shpërndarës, nuk ka librari nëpër gjithë territorin shqiptar, libri nuk reklamohet dhe më e keqja ai është i dënuar të vdesë që në lindje. Kjo është fatkeqësia e autorëve, jo vetëm të rinj.

Përsa i përket ndryshimit të kësaj gjendjeje, s’besoj se ka ndonjë zgjidhje nga qielli, por ndonjë zgjidhje mund ta japin edhe shtëpitë botuese serioze, të cilat të gjurmojnë ku ka talente të rinj e të vjetër (në moshë), jo vetëm në Shqipëri e hapësirat mbarëshqiptare, por edhe në Greqi (ku banoj), Itali, Zvicër, Gjermani, apo kudo ku ka shkrimtarë shqiptarë nëpër botë me shumë talent e vlera letrare, t’u botojë atyre librin, ta shpërndajë dhe t’u ofrojë një përqindje nga shitja e tij. Kjo do të ngjante utopi në rrethanat e sotme, por nëse duam të ecim me kohën duhet të vrapojmë të ndryshojmë.

Nuk besoj se ndonjë shkrimtar vendas a i huaj mund të jetë modeli që unë ta kopjoj, pasi kjo do të ishte sozi letrare. Tjetër është të duash një shkrimtar, tjetër të rendësh pas tij.

Mendoj se letërsia shqipe ka të mirat dhe dobësitë e saj, ajo rrjedh nga një totalitarizëm i cili po e lë gjurmën e tij edhe në këtë “liri pa kufi”. Ajo krijoi kryeveprat dhe paçavuret e saj, si çdo epokë në letërsinë tonë, por për sa kohë do të vazhdohet me po ata njerëz dhe po ato mendësira? Përse këta autorë që vetvlerësohen ose janë të mëdhenj nuk kanë bërë asgjë për evidentimin e talenteve të reja, kujt do t’ia lënë vendin pas tyre?! Përse ky egoizëm dhe kjo shpirtngushtësi?! Unë besoj se letërsia jonë duhet të ngjitet njëherë në nivelin e vendeve ballkanike, pasi Greqia ku unë banoj prej dhjetë vjetësh ka dy nobelistë dhe poetë jonobelistë si Kavafin e Ricosin, një prozator të shquar si Kazanzaqin etj... . Turqia, Kroacia, Rumania, Bullgaria etj..., kanë letërsi me nivel të lartë. Mendoj se vepra e mirë në fillim duhet shkruar e pastaj të pretendosh për cilësimin e saj dhe jo ta papagallizosh atë duke e gjykuar se është e gatshme të marrë këtë çmim apo atë çmim, kjo do të ishte në të mirë të autorëve dhe mbi të gjitha të letërsisë tonë.

Poezia shqipe ka ngecur peng e “kokave të shquara”, ndërsa një pjesë e brezit të ri të poetëve që unë lexoj ose kam patur fatin t’i lexoj, janë zënë rob të rrymave të ndryshme të ashtuquajtura moderniste, ku njëri varg të çon në Mars e tjetri në Tokë për plazh, ku poezia fillon me tjetër mendim e mbaron me tjetër mendim, ku banalizimi konsiderohet vlerë e jashtëzakonshme etj... . Megjithë këtë gjullurdi s’do të thotë se mungojnë talentet, jo, ata ekzistojnë, por kush t’i zbulojë ata, si?!

Romani shqiptar është më i njohuri në botë. Dhe kjo për meritë të madhe të regjimit komunist, i cili ndihmoi me të gjitha mjetet për ta reklamuar dhe shtyrë atë drejt Evropës e më gjerë. Me këtë nuk dua të mohoj vlerat e mëdha dhe të padiskutueshme të të vetmit kandidat për Nobel që kemi, por pranvera me një lule nuk vjen. Bota nuk mbaron këtu. As shkrimtarët e vjetër e të rinj nuk duhet të kënaqen me këtë. Bile, kjo është e rrezikshme për të ardhmen pasi mendësia e lexuesit është kapërthyer keqazi në mitin e uni-t dhe çdo tentativë tjetër për t’u ngjitur lartë duket e kotë. Prandaj duhet një kritik a disa, ndoshta një institucion i specializuar, i paanshëm, do të thosha idealist, seleksionues i vlerave kudo që ato janë evidente, që të përzgjedhin me kujdes ata dhe vetëm ata që ja vlejnë të kenë një përkujdesje, në mos të njëjtë me të mitizuarin, por t’i afrohen sadopak asaj, duke i propaganduar e rekomanduar brenda e jashtë vendit, qoftë edhe nga shteti (në se ekziston), apo nga shtëpi botuese serioze etj.. . Kjo do të sjellë një epokë të re në letërsi. Sigurisht që kjo s’po ndodh, duke u lënë hapësirë disa shkrimtarucëve të rinj të grupohen e të krijojnë “Klika të reja” që shqelmojnë çdo gjë të vjetër, pa dallim dhe vlerësojnë moderne çdo përçartje adoleshente apo rryme të dalë mode këtu e një shekull në Evropë. Unë jam për bashkëjetesën e brezave, por pa shkop në dorë, sepse kështu rrezikojmë të bëhemi diktatorë të rinj, bile më të egër se “klika e vjetër”.

Mendoj se konkursi “Penda e argjendtë” (Penda e Artë) është një farsë tragjikomike, që bëhet vetëm për të mbushur ambiciet dhe xhepat e atij grupimi të ngushtë njerëzish, që mblidhen njëherë në vit tek kjo tortë dhe e ndajnë me radhë e pa radhë. Ky është një turp. Boll me fyerje të tilla. Letërsia shqipe duhet të bëjë një pastrim nga korrupsioni i kokave të cilët e marrin pendën e argjendtë kur u teket, bile dhe disa herë rresht. Kjo paturpësi rëndon dhe do të rëndojë vetëm mbi ta. Mbi të gjitha të jesh njësh-i, qoftë edhe për një vit, qënka gjë e ëmbël, sidomos kur paratë këngëzojnë xhepin.

Mendoj se letërsia shqipe me nivelin e sotëm, nuk mund të them se do të ketë apo jo ndonjë Nobelist, pasi nuk jam profet, por them me bindje e siguri se do të ketë në të ardhmen, megjithëse të them të drejtën mua më pëlqejnë më shumë autorë të tillë si Buxati apo Kavafi, të cilët nuk ishin “të denjë” për një vlerësim të tillë.

Athinë, 12.01.2004

Botuar në revistën Ars dhe në Gazeta e Athinës, si dhe në gazetën letrare Fjala, Tiranë.

HIQMET MEÇAJ

Mashtrimi në letërsi

(ese)

Nuk ka shkrimtar të madh apo të vogël, të mirë apo të keq, ka vetëm shkrimtar. Për mua shkrimtari është ai mashtruesi i madh, që megjithëse e kuptoj se më mashtron, vazhdoj ta besoj. Kam dëshirën të më mashtrojë, të më thotë gjëra që as ai, as unë nuk kemi mundësinë t’i jetojmë, megjithatë i përjetojmë në saje të rrëfimeve të tij.

Kur berberi Ivan Jakovlieviç futi dorën në bukën e ngrohtë, që sapo kishte nxjerrë Praskovja Ivanovna dhe nxorri që andej një hundë, e kuptova menjëherë që Gogoli po më mashtronte keq, megjithatë e lexova novelën e tij me një frymë, e lexova përsëri e përsëri, duke e vazhduar këtë gjë herë pas here deri më sot, pas kaq shumë vitesh.

Mirëpo shumë e shumë kohë më parë, para se të dija të lexoja e të shkruaja, nëna ime më tregonte një histori që unë e besoja dhe vazhdoj ta besoj edhe sot e gjithë ditën: te zgavra e një lisi të vetmuar, s’dihej se si e qysh, vinte një zixhir i padukshëm, trokëllinte, të gjithë e dëgjonin, diçka kërkonte, po asnjëri nuk ia kuptonte gjuhën, veç qetësohej e pushonte atëhere kur i thoshnin fjalë të mira. Zinxhiri i kuptonte njerëzit, njerëzit nuk e kuptonin atë. Vitet kalojnë dhe unë i besoja asaj historie, më duket se në të gjitha zgavrat e errëta, jo vetëm te lisat, ka zinxhirë që zhurmojnë e qetësohen vetëm me fjalë të mira.

Një herë tjetër motra e babait tim më tregoi për të gjallin dhe të vdekurin që u bënë shokë udhe dhe ortakë, duke lidhur fjalën. Ajo ishte shumë plakë, historinë nuk e mbante mend mirë, e kuptoja që fuste gjëra nga vetja e saj, por aq bukur i trillonte e i shtjellonte, saqë edhe sot mendoj se sa shkrimtare e madhe mund të ishte bërë ajo, sa bukur më mashtronte, sa me qejf e dëgjoja. E dëgjoja dhe më dukej sikur halla ime vërtet kishte vdekur një herë, e njihte kaq mirë të vdekurin e historisë së saj, ia dinte të gjitha brengat dhe hallet, ç’kishte bërë kur qe gjallë e ç’kishte lënë pa bërë, ndaj lidhi fjalën me të gjallin, doli nga nëntoka mbi tokë të kryente të pabërat.

Më vonë lexova trimëritë e Don Kishotit. Servantesi ua kishte marrë dorën mirë gënjeshtrave, aq mirë, saqë thoshja me vete duke e lexuar: duhet të ketë qenë i çmendur ky tip, që padrejtësisht e liruan nga duart e piratëve për të më trullosur me historira të marrësh.

Janë të shumtë librat e lexuar, talente të mëdhenj e të vegjël, nobelistë ose jo, që me kohë më janë harruar, më janë fshirë nga kujtesa. Kishja dëgjuar për Kafkën, gjeta dikur fshehurazi “Metamorfozën”, nuk më bëri fare përshtypje stili i thatë i të shkruarit, që të them të drejtën m’u duk si i një shkrimtari fillestar, mirëpo shndërrimi i njeriut në insekt, nuk tregonte fare lodhje nga ana e tij për të më mbushur mëndjen se kështu kishte ndodhur vërtetë. Unë e besova Kafkën në ato pak faqe, megjithëse e dija mirë që ajo metamorfozë ishte gënjeshtër dhe i besova pikërisht asaj.

Nga shembujt e mësipërm ndoshta del përfundimi i shtrembëruar se letërsia, nëpërmjet shkrimtarit që e shkruan, duhet të na kumtojë gjëra të jashtzakonshme, të pabesueshme, se shkrimtarë të mëdhenj mund të bëhen fare mirë politikanët që mashtrojnë përditë turmat, lojtarët e bursave, të gjithë ata që shesin ëndërra dhe shpresa të kota. Por nuk është kështu.

Shkrimtari mendon krejt ndryshe nga të tjerët dhe fantazia e tij shprehet po ashtu krejt ndryshe nga të tjerët, duke marrë përsipër edhe riskun e të përjashtuarit nga të tjerët, sepse edhe krijimtaria e tij është përjashtuese. Mjaft të kujtoj “Fijet e Barit” të Uitmanit. Kur dolën ato vargje, që ngjanin më shumë me prozë të shkurtër, nga gazeta më e madhe amerikane e asaj kohe iu bë thirrje lexuesit ta hidhte në koshin e plehrave si antivlerë. Poeti nuk mund të pranohej, sepse përjashtonte të tjerët, ndaj duhej të ishte i përjashtuar.

E njëjta gjë më duket se ndodh edhe sot, pas më shumë se një gjysëm shekull krijimtari, me një poet të jashtëzakonshëm grek, Sahturin. Sahturi thotë në poezi se heroi i tij lirik hyn në kafene dhe merr një kafe për vete dhe dhjetë për dhjetë bastunet e tij. Se kamerieri e njeh më në fund që ai është një i vdekur, që nuk ka veshur këmishë, por një gjak të kuq, që përditë kontrollon a janë yjet në vendet e tyre...

Çfarë thotë shkrimtari a poeti me ato që shkruan, po vetë ai e di se çfarë thotë? Në se në çastin e krijimit ai nuk është më lëndë, por një shpirt, patjetër ajo që shkruan nuk duhet të jetë nga bota lëndore. Shpirti i tij i ndezur duhet të jetë shndërruar në flakë të padukshme, ka parë gjëra që të tjerët nuk mund t’i shohin, i ka mbledhur rreth vetes, i ka shndërruar për ne në fjalë e fjali. Është një botë e ndryshme, që ai na detyron ta pranojmë, që megjithëse ne të tjerët nuk e shikojmë, derisa e shikon ai, edhe ne e pranojmë. Në Ferr, Purgator apo Parasajsë kemi hyrë të gjithë ne që kemi lexuar Danten, por më parë se atje ka hyrë vetë Dantja, ndryshe nuk shpjegohet se si ai i di aq mirë gjithë ata rrathë e ato skuta.

I besoj mendimit se një vepër letrare rezaton vlera estetike, siç quhen rëndom ato. Sipas kësaj, besoj gjithashtu se ai që i thith këto vlera estetike, pra që mashtrohet prej veprës letrare, nuk është gjithnjë masiv, i shumtë në numër. Dihet se Remboja fillimisht kishte një lexues, Bodlerin, megjithëse vepra e tij rezatonte dhe rezaton. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për disa shembuj që solla më sipër. Me këto dua të them se vlerat janë atje, në formë të vërtetash që nuk i di aq mirë as autori i krijimit të tyre, por jo të gjithë janë në gjendje t’i rrëmbejnë ato. Sipas kësaj, më duhet të them gjithashtu se secili prej nesh merr aq rezatim vlerash sa është i predispozuar të marrë dhe për këtë nuk e ka fajin vepra letrare, e cila, jo rrallë, detyrohet të presë edhe vdekjen e autorit, mbase diçka më tepër, për t’u shtrirë më gjerë.

Kjo ndodh sidomos me shkrimtarët që shkruajnë gabim, domethënë jo siç është shkruar deri para tyre prej të tjerëve shkrimtarë, sepse këta kanë provuar të na mashtrojnë në një mënyrë tjetër. Por kjo mbetet për t’u trajtuar më thellë në të ardhmen.

Athinë, 2004

Botuar në gazetën letrare Fjala, Tiranë dhe Gazeta e Athinës, si dhe në revistën Haemus, Bukuresht.

HIQMET MEÇAJ

MEDITIME DUKE PRITUR 2005-ËN

(ese)

Në prag të ndërrimit të viteve njerëzit papritur pandehin se janë bërë më të mirë: kujtohen për dhurata, shkojnë te të vdekurit, japin lëmosha, harrojnë për disa çaste se ka sëmundje e luftëra. Papritur bota mbushet me engjëj, djajtë janë dëbuar. Ç’mrekulli sikur kjo të zgjaste gjatë gjithë vitit!

Mirëpo harrojmë se kjo ditë është kasapana më e madhe për gjelat e detit, qëngjat dhe bredhat. Harrojmë gjithashtu se kjo festë është biznesi më i madh i vitit. Plaku i Vitit të Ri nuk është një, nuk dhuron por shet rrugëve dhe shesheve, qeveritë thonë gënjeshtrat më të mëdha, lokalet boshatisin xhepat e klientëve.

Megjithatë sot po meditoj për disa vite të tjerë, kur mendoja se Plaku i Vitit të Ri ishte një, vërtetë dhuronte e nuk shiste.

Një herë, për shembull, më 31 dhjetor, kur shtëpia jonë kishte vetëm një dhomë e një korridor të ngushtë, im atë na solli një ushtar të liruar nga fshatrat e Lezhës. “Ju kam sjellë një dhuratë”, tha ai. Isha i vogël dhe vërtetë ai ushtar m’u duk si një dhuratë e madhe që im atë e gjeti në rrugë të hutuare të pluhurosur. Për herë të parë nga biseda me të mora vesh se gjuha shqipe në veri flitej ndryshe nga ne të jugut dhe kjo na bëri të gjithëve të qeshnim me shpirt e me zemër, kur ai na shpjegonte shumë fjalë që nuk i kuptonim.

Një herë tjetër u përsërit e njëjta gjë, por kësaj radhe na erdhi dhuratë një familje e tërë nga Durrësi. Ai 31 dhjetor qe tepër i ftohtë, ishin të mardhur e me buzë të nxira. Ndamë me ta varfërinë tonë dhe ajo natë na u duk e gjatë, me një festë të pafund. Sa mirë që qyteti ynë nuk kishte hotele e hane, ndryshe nuk do të mbusheshim me gjithë atë gëzim që nuk shlyhet nga kujtesa një jetë të tërë.

Pas shumë vitesh, kur isha maturant, kishim në klasë një djalë jevg që unë e doja shumë, Novruz B. e quanin. Novruzi më tregoi se si e festonin natën e Vitit të Ri në lagjen e tyre Llonxhë dhe më ftoi edhe mua. M’u nxit kërshëria, pranova, u mora lejë prindërve dhe shkova. Ishte vërtetë një aheng i mrekullueshëm. Të gjithë këndonin, u binin veglave muzikore, vallzonin. Ishin hamejtë e qytetit, llamarinaxhijtë, hekurpunuesit, njerëzit që kryenin punët më të rënda fizike. Por sa bukur dinin të gëzonin në ato kasollet e tyre me mure kallamash e balte, sa ngrohtësi shpërndanin sytë dhe zemrat e tyre.

Nga kjo natë më lindi dëshira ta festoja këtë festë të fundvitit me njerëz të tjerë. Kur isha student shkoja në agjencinë e udhëtarëve dhe prisja biletë në autobusin e parë që bëhej gati të nisej. Kështu një herë, pa pyetur fare, duke menduar se shkoja për në Korçë, u gjenda në Shkodër. Ishte cingërimë e madhe, binte shi dëbore dhe isha veshur keq. Pasi u bëra telegram prindërve se ku ndodhesha duke u përsëritur gënjeshtrën se kisha hipur “gabimisht” në atë autobus, mendova se ku do ta kaloja atë natë. Mendimi i parë qe të hyja në ndonjë lokal, që Shkodrës nuk i mungonin. Ishte e shtunë. Atë qytet nuk e njihja dhe ecja pa ditur ku shkoja e pa pyetur kënd. Nëpër shtëpitë dëgjoheshin këngë. U afrova në njërën prej tyre, në lagjen e re të Shkodrës, ku buçisnin tingujt e një orkestre të madhe. Nuk kishte nevojë të trokisja, se dyert ishin të hapura. Sapo më panë të lagur, më ftuan menjëherë brenda pa më pyetur kush isha e nga vija, më vunë pranë një mangall, mish e verë, duke më rrethuar me një përkujdesje të tillë, sikur të isha miku më i mirë i asaj shtëpie. Festonin së bashku me Vitin e Ri edhe martesën e vajzës së tyre. Qenë të pranishëm aty humoristët më të mirë shkodranë të asaj kohe.

Si mendoni, harrohet një natë e tillë, me këngë e valle, me njerëz që sapo i ke takuar dhe të bëhen aq të afërt, me gjithë ato të qeshura?

Kur isha i ri, mora një ftohje të papritur dhe u shtrova një vit të tërë në sanatoriumin e Vlorës. Çdo e keqe e madhe paska pas një të mirë të madhe. Aty njoha piktorin Fatos Qazim Nivica, xhaxhanë e këngëtares Ema Qazimi, poetin Lasgush Poradeci dhe vajzën nga Shkodra F. S. Me Fatosin dhe Lasgushin e vazhduam miqësinë edhe më pas, kur unë iu kushtova letërsisë. Meqë u ndodha në Shkodër, duhej ta takoja atë vajzën me një bishtalec të trashë, që punonte në fabrikën e duhanit, por duhej të takoja gjithashtu edhe motrën time, që studionte në institut dhe kushëririn tim, Ibron, që e doja aq shumë dhe tani nuk jeton më. F. S- në nuk e takova dot se ishte martuar në Tiranë, takova motrën dhe Ibron, por u njoha aty me Novruz Habilekën. Me Novruzin e ruajmë miqësinë edhe këtu ku jemi, në tokë të huaj.

Më pas, pas martesës dhe lindjes së fëmijëve, gjërat ndryshuan. Filloi të më pëlqejë ta festoj Vitin e Ri me gruan dhe fëmijët e mi. Më vjen për të qeshur edhe sot e kësaj dite kur kujtoj se telashet për këtë festë fillonin që më një janar dhe vazhdonin plot 365 ditë. Hiqnim mënjanë lek pas leku për lodrat, verërat, mishin dhe bakllavanë. Ah ajo bakllavaja! Në funddhjetorin e ftohtë boshatisej shtëpia, hapeshin kanatë dyer e dritare, mbushej e gjitha me gazeta anë e kënd, se atje duhej të viheshin më se gjashtëdhjetë petë për t’u tharë. Kjo ishte tmerri im së bashku me sigurimin e arrave. Muaj të tërë më pas, ajo bisedë do të thurrej e shthurej, me sa petë u bë bakllavaja, ku i gjetëm arrat, dy arkat me verë vlosh e kabërnet, çfarë lodra u bëmë dhuratë fëmijëve. Me që ra fjala për lodrat, mezi i siguronim, nga ato më të shtrenjtat e kohës. Çuditem edhe sot se si e qysh një vit erdhi në një dyqan fshati, si një “diversante ideologjike” bukuroshja Barbi me flokët e verdhë, mes-hollë, me sytë e magjishëm ngjyrë qielli, një shoqe e bukur që vajza ime e ruajti me kujdes deri në kohën kur u bë studente.

Nuk e di, por festa e Vitit të Ri me sjell nostalgjinë e asaj jete të varfër e të thjeshtë, pa vezullimin e shumë dritave, pa falsitetin e pambuktë të Plakut të Vitit të Ri, që tani nuk është një dhe bën tregti rrugëve, duke mbjellë tek fëmijët dyshimin e ekzistencës së tij. Është nostalgjia e dashurisë së vërtetë të njeriut për njeriun gjatë gjithë vitit. Gjithnjë sjell në mend përrallën e magjishme të Andersenit për bredhin e flakur në rrugë, pasi e shkëputën nga pylli ku rronte përbukuri së bashku me sojin e vet, pasi e mbështollën me zbukurime e dritëza vetëm për pak çaste, aq sa zgjat gëzimi i asaj nate.

I shkruaj këto meditime për lexuesit e revistës “Muaji”, duke uruar që 2005-a të jetë për të gjithë shqiptarët një vit i mbarë e i shëndetshëm, vit me më shumë engjëj e me më pak djaj.

Gëzuar e për shumë vjet!

(Botuar në revistën “Muaji” dhe në “Gazeta e Athinës”, dhjetor 2004)

HIQMET MEÇAJ

DEBAT, FOBI APO MOSMARRËVESHJE

(ose motivi i ulët i një debati të turpit)

Nuk di cili është qëllimi i këtij debati, por sidoqoftë të përplasësh mendimet për diçka që ia vlen, nuk del kush i humbur. Mirëpo pyetësori i ndërtuar, sipas meje nuk ndërton një debat të drejtë, sepse midis dy përbërësve kryesorë të pyetjes, që janë letërsia dhe interneti, duket se i pari përkëdhelet, kurse i dyti shtrëngohet fort nën sqetull, si për t’u mbytur.

(Më falni që po sjell shembull nga gazetaria këtu në Greqi, ku ndodhem) Një nxënës i shkëlqyer shqiptar, Odise Cenaj, duhej të parakalonte në festë zyrtare me flamurin grek, sipas ligjit. Opinioni regresiv fobist u ngrit kundër origjinës së tij dhe ligji nuk fitoi dot, as opinioni i shëndoshë antifobist. Odisesë iu desh të dilte në dritaret televizive ku iu nënshtrua pyetjeve të tilla:

-E ndjen veten më shumë grek apo shqiptar?

-Në se plas lufta mes Greqisë dhe Shqipërisë, do t’i vrasësh shokët e klasës sate?

-Po të të bëhej thirrje nga UÇK do të shkoje të luftoje në Kosovë?

-Gjyshërit e tu kanë marrë pjesë në luftën italo-greke kundër grekëve. A mundet ti, stërnip i tyre ta ngresh flamurin grek në një festë ku përkujtohet fitorja e eposit të Shqipërisë?

Mendoni, shtrëngohej fort nën sqetull, gati për t’u mbytur, një djalë pesëmbëdhjetëvjeçar, krimi i vetëm i të cilit ishte se notat i merrte njëzeta dhe kishte “njollë në biografi”, ishte shqiptar.

Është e tepërt të them se debati me këtë fëmijë fillonte në mënyrë të padrejtë, siç ndodh me pyetjen:

-A rrinë bashkë letërsia dhe interneti, apo letërsia ka vlerë vetëm në letër?

Letërsia është letërsi, shkruaje ku të duash, vlerat nuk i ndryshojnë nga materiali ku tiposet.

Është njëlloj si të thuash se etiketa “letër higjenike” e shkruar mbi letër, po të vihet në internet, merr kuptimin “letër për të fshirë buzët”, ose anasjelltas.

Publikimi i një vepre në internet, në se është vërtet vepër, patjetër është i rëndësishëm, sepse arrin më shpejt te lexuesi se sa libri. Por nuk është vetëm shpejtësia që duhet të merret parasysh. Atë vepër ka mundësi ta lexojë jo vetëm një sasi e madhe lexuesish, por edhe mundësia e leximit të saj nuk varet nga kontakti me librarinë. Këtu më lejoni të sjell disa shembuj, që nuk janë të vetmit: Nëpërmjet seguraweb-it dhe dritareve të tjera kam mundur të ndjek letërsinë e autorëve të tillë si Ardian Kristian Kyçyku: Xhemal Ahmeti, Agron Tufa, , Mustafë Xhemajli, Ridvan Dibra e të tjerë autorë që i çmoj se kanë hyrë e po hyjnë me dinjitet në letërsinë shqipe dhe mund të them me plot bindje që i kam shijuar në qelqin e ekranit njëlloj si në letër. Të njëjtën gjë mund të them edhe për mjaft autorë të huaj, poetë apo prozatorë, mendime estetike e filozofike të kohës.

Pikërisht për këtë është i rëndësishëm publikimi i një vepre në internet. Të paktën mua më krijon mundësinë ta ndjek letërsinë dhe gjithçka lidhet me të, në çdo skaj të rruzullit ku ajo krijohet, nga autorë shqiptarë apo të huaj. Sipas kësaj nuk mund të ketë disa lloj shkrimtarësh, ca të internetit e ca të letrës. Pa të mendojmë një shkrimtar i cili nuk ka mundësi, (materiale, distance, lëvizjeje etj...) ta botojë dhe ta shpërndajë veprën e tij, që mund të jetë kryevepër. Ajo do të rrijë në sirtarin e tij për shumë kohë, derisa të shohë, (në se po) një ditë dritën e botimit e të shpërndarjes, nuk do të ketë mundësi të shkojë në kohën e duhur te lexuesi për të cilin krijohet, sikur kjo (vepër apo kryevepër) të botohet në internet, nuk do ta humbasë kohën dhe mundësinë e shkuarjes te lexuesi. Duhet ta quajmë një rast të tillë se kemi të bëjmë me shkrimtar interneti dhe kjo të jetë një nofkë përbuzëse për të?

Për mua shkrimtari është shkrimtar dhe, kur nuk është i tillë, le t’i shkruajë librat edhe në letra luksoze, për shembull në ato të ftesave të dasmave me shkronja të gdhendura ngjyer në ar, nuk do të marrë më tepër vlerë se sa jehona dyditëshe e asaj dasme.

Konkretisht kohët e fundit kam lexuar romanin “Paranoja” të Xhemal Ahmetit, “Dueli” të Agron Tufës, “Lumenjtë e Saharasë” të A.C.Kyçykut, “Rrëketë” të R. Gjinit, parabolat e Ridvan Dibrës, poezitë e M.Xhemajlit, A.Tufës, S.Guraziut, Xh. Latifit e plot të tjerë, i kam shijuar si letërsi të mirëfilltë e jo si letërsi interneti, duke mos patur mendimin se interneti është e vetmja mundësi kontakti me letërsinë, por njëra nga mundësitë e mëdha të këtij kontakti. Këtu dua të sjell një shembull të thjesht: Që të më arrinin në Athinë ku banoj tani romanet e shkëlqyer “Sytë”, dhe “Engjëj të tepërt” të A.C.Kyçykut, autorit do t’i duhej të blinte një zarf, të paguante në shërbimin postar, të merrte përsipër rrezikun e humbjes së librave rrugës si dhe kohën e vonesës, pesëmbëdhjetë ditë apo një muaj. Kurse “Lumenjtë e Saharasë” e shkarkova nga interneti dhe e lexova brenda dy ditësh.

Pyetja: “a mund të flitet për një letërsi shqipe të internetit në kuptim të autorëve dhe teksteve që publikohen kryesisht ose vetëm në internet?”, mendoj se nuk është dashamirëse ndaj letërsisë dhe autorëve. Edhe ndarja e tyre në të famshëm në letër apo në internet ka të njëjtën mungesë dashamirësie. Duket sikur pyetet: është më mirë të bësh seks me një vajzë drejtpërdrejt, apo nëpërmjet ekranit, sikur libri konkret është vajza që mund ta prekësh e të eksitojë, kurse libri në internet të jetë fantazma e tij,

që të tremb e të bën të mos i afrohesh.

Kam dëgjuar një aksiomë të kohës ku jetojmë: Sot nuk mund të quhet analfabet ai që s’ka mbaruar as filloren, por ai që ka mbaruar universitet dhe nuk di të përdorë e të përvetësojë mundësitë e pakufizuara që të krijon kompjuteri dhe hapësira e pafund e eksplorimit në internet. I qëndroj kësaj aksiome, megjithëse pasuria më e madhe që humba në Shqipëri e që më dhemb në zemër, ishte biblioteka me librat e mi të dashur. Ngushëllohem vetëm kur mendoj se të tjerë humbën njerëzit e dashur, disa nga urrejtjet ndëretnike e dëshira për liri, të tjerë fundeve të detit, majave të maleve a prej plumbave të çmendurisë.

Athinë, 26.10.2004

Revista Haemus Nr 2 (25) 2005

DUO

Bisedë me shkrimtarin Hiqmet Meçaj

Curriculum Vitae in extenso

Revista Haemus: I dashur zoti Hiqmet Meçaj. Çelësi i jetës së një poeti shpesh fshihet në vargjet e tij, mbase edhe në një varg të vetëm, i cili ndodh që as vetë poetit të mos i bjerë në sy. Pas një debutimi të fuqishëm, shpresëdhënës në shkallë kombëtare, ju caktuan mësues fshati. Si e përjetuat këtë mërgim brenda vendit? Për fat të keq, një pjesë lexuesish nuk e dinë ç’domethënë të nxjerrësh ar poetik nga baltrat dhe nga ndeshja e përditshme me padijen apo gjuhën e rëndomtë të bashkëkohësve…

Hiqmet Meçaj: Ju falënderoj për këtë ftesë fisnike bashkëbisedimi. Haemus është një revistë prestigjioze dhe më nderon të shprehurit në të.

Kur më emëruan në fshat, pasi mbarova fakultetin dhe kisha bërë emër si poet, më kujtohet si tani (gjithnjë qesh me këto gjëra), kryetari i këshillit të fshatit, (ndjesë pastë !), që unë nuk e njihja, më thirri nga larg, që ditën e parë : “Ore Pushkin, do të të ndreqim këtu!”. Unë u gëzova që dikush e njihte Pushkinin, pra kishte kulturë, më vlerësonte si poet, ndaj iu afrova e i thashë : e njeh mirë ti Pushkinin ? Unë ta njoh atë gangster, më thotë, ja rrugaç me flokë të gjata si ti është.

Nuk mund ta shaj atë popull, aq kulturë kishte, edhe sot e kësaj dite më duan ende, por, kur mendoj se shokëve të mi iu krijuan mundësira të tjera, ndjej thyerje të madhe përbrenda.

Një herë, pas shumë vitesh, pasi bëmë në Vlorë një vlerësim të krijimtarisë së Sh. Musarajt, ku fola edhe unë, Musaraj kërkoi të bënte një shëtitje në qytet vetëm me mua, “sepse kjo do të më ndihmonte në trajtimin tim të mëtejshëm”. Ja ç’më tha shkrimtari i “Epopesë…” : më fal, po emërimin në fshat e ke nga unë. Më vret gjithnjë ndërgjegja, dua ta shkarkoj, prandaj po ta them. Tanë është vonë dhe nuk mund ta ndreq më. Dua të më falësh! (Kjo ndodhi pak kohë para se të vdiste). Ç’rëndësi kishte falja! Një fjalë goje që e nxorra me gjithë dëshirë. Vetëm se i thashë : Familja dhe fisi im ka punuar kaq shumë për Shqipërinë, aq sa Musarajve do t’u duhet të rrojnë me mijëvjeçarë dhe nuk bëjnë dot aq. Im atë ishte pjesëmarrës i tre luftrave. Xhaxhai im ishte partizan. Mos të shkoj dhe më thellë, te gjyshi e stërgjyshi…Ju i denigruat ata dhe neve fëmijët e tyre. Xhaxhanë ma dënuat me vdekje, babanë (kishte mbaruar akademi ushtarake në Itali), ma futët në burg në moshë pensioni, mua, poetin më të talentuar të brezit tim, më degdisët baltrave. Por,… ta dish, fara e mirë jep gjithnjë fryte të mira, kudo që ta mbjellësh.

Që atëherë vendosa të krijoj në hije, të zë qoshkun tim, të shkruaj rrallë e të botoj po rrallë, sa për të ekzistuar. Kam një varg që e mbaj si devizë:

Rruga ime prej drite le të jetë

edhe në më djegtë!

Revista Haemus: Për dekada me radhë, jeni detyruar të krijoni në hije, larg zhurmës, rrëmetit dhe çmimeve apo vlerësimeve letrare. Kjo lloj hijeje ka tashmë një traditë të hidhur (pavarësisht nga frytet e ëmbla) në letrat shqipe e më gjerë. Kolegë ziliqarë, grafomanë, injorantë në pushtet… A e keni këqyrur ndonjëherë këtë përndjekje të stërgjatë si një nga mjetet me të cilat politika, apo edhe vetë realiteti, vret ngadalë krijues? A jeni i mendimit se i zgjedhuri ngadhnjen sido që të rrjedhin kohërat dhe gjërat?

Hiqmet Meçaj: Gjithnjë i lutem e i falem zotit që më lejoi të rroj edhe këto vite pas diktaturës, gjatë të cilëve nuk fitova gjë tjetër, veç mundësinë e të shprehurit lirshëm. Kjo nuk është pak për mua. Dua t’ju kujtoj se në fund të vitit 1973, mora nga shtëpia botuese dhe asgjësova vetë tre libra të mi, të gatshëm për botim: romanin “Shpërthimi”, vëllimin poetik “Vazhdimësi” dhe një libër me tregime për fëmijë, të cilit nuk ia mbaj mend titullin, por që ishte vlerësuar me çmim të dytë kombëtar. Për romanin ishte folur në shtyp nga redaktorët e shtëpisë botuese, kurse poezitë, prej tyre asnjë e botuar, cilësoheshin si një eveniment për kohën prej redaktorit dhe recensorëve. I asgjësova sepse dikush prej miqve të mi në instancat lart më informoi për stuhinë e tmerrshme që po përgatitej të shpërthente kundër kulturës dhe artit. I shpëtova asaj që pësuan dhjetra kolegë të mi, por u detyrova të hesht, të bëhem i pashoqërueshëm, të kritikohem vazhdimisht nga drejtuesit e rrethit. As sot nuk po e kuptoj me saktësi përse gjithë ai mllef shfarosës kundër njerëzve që i shërbenin me aq pasion vendit të tyre! Duhej të ishe tepër i fortë, i betuar së thelli që të mos vdisje si intelektual, të mos bëheshe hija e vetvetes. Kjo ndodhi me shumë, ca prej tyre u degraduan nga alkooli, të tjerë u burgosën, një palë përfunduan psiqiatrive apo pësuan trauma më të rënda, deri te vetvrasja. Këtu më duhet të kujtoj me respekt dy miqtë e mi të talentuar, Faik Ballancën dhe Viktor Qurkun, të vetëvrarë.

Në këtë kuptim them që e falënderoj zotin çdo ditë sepse më la të jetoj dhe po në këtë kuptim më duhet përsëri të them se i zgjedhuri një ditë triumfon ndaj vetes dhe të tjerëve.

Them të tjerëve, sepse të tjerë ngjiteshin e ngjiteshin përpjetë dhe ishin miqtë e mi, me të cilët mbaruam universitetin së bashku. Gjithnjë kam menduar se kur në pushtet ngjiten poetët, diçka ndryshon për mirë. Por edhe këtu u deziliuzonova. Asnjë ndihmë nuk pata prej tyre, qoftë morale. Nuk më vjen mirë të përmend emra që janë të dashur për mua, ose që i kam konsideruar si vëllezërit e mi, por ama, rri e mendoj: këta nuk lanë çmime pa marrë me ndihmën e pushtetit, nuk lanë vend pa bredhur nëpër botë, duke përfaqësuar letërsinë shqipe, nuk lanë antologji pa futur kokën. Nuk u kujtuan kurrë se edhe unë ekzistoja. Sidoqoftë, i nderuar HAEMUS, nuk u ula kurrë në sofrën e fitimtarëve, as edhe kur rrotull saj u vërsulën si të babëzitur ata që unë i kam quajtur miqtë e mi. Dhe nuk i urrej, as ua kam zilinë, kjo është pika ime më e dobët, i dua të tjerët si veten.

Revista Haemus: Shumë vjet pas “Nisjes” erdhi “Vetëvrasja e qirinjve” dhe “Kujtesa e shpikur”. Poezia shqipe, të paktën, i ka të rrallë titujt kaq tronditës si këta të fundit. Çdokush, madje çdo gjë mund të vetëvritet një ditë, mirpo kur vrasin veten qirinjtë… Kjo përcjell idenë se drita, vetë limfa e jetës, janë lënduar rëndë, për të mos thënë se s’para shpresojnë (o s’duan) të zgjaten më tej.

Hiqmet Meçaj: Kjo është ironia e fatit. Shqipërinë gjithnjë e kanë udhëhequr të fortët, ata që gjithnjë janë munduar ta zgjidhin historinë me shpatë në dorë. Mirëpo udhëheqësit e vërtetë kanë qenë ata që bënin kulturë. Ne i falemi mijëra herë Gjon Buzukut për “Mesharin” e tij, Kristoforidhit për “Fjalorin”, Naimit, për qërimin e gjuhës shqipe, Nolit, për shqipërimet e mrekullueshme, Çabeit, për fjalorin etimologjik, etj... Politikanët tanë rrënojnë monumente, njerëzit e kulturës i ngrenë ato. Pa monumente nuk ka histori dhe komb të qytetëruar. Këtu dua të ndalem në diçka: rrotull shtëpisë sime, këtu në Paleo Faliro të Athinës, të gjitha rrugët kanë vetëm emra kulture, zanash, perëndish. Po përmend disa: Në njërin krah është Sirinon (sirenat), në tjetrin Artemidos (Artemida), vazhdojnë: Plejadon, Parthenonos, Najadhon, Niridhon, Afrodhitis, Areos, Muson, Amfitriti e plot të tjera...Kurse pak më tej takohen rrugët Seferi dhe Kazanzaqi. Ik në Shqipëri dhe shiko ç’bëhet me emrat e rrugëve. Lagja ime quhet 4 heronjtë, rruga ime quhet 4 heronjtë, një rrugë më poshtë e ka emrin Isa Boletini, pak më tej Teli Ndini, Musa Çakërri, etj... (Janë emra të nderuar, por...). Nuk paska fare njerëz kulture ky qytet?! Ç’t’u themi fëmijëve: vrituni ose vrisni, se vetëm kështu do t’ua ngjitin emrin mureve e do t’ju bëjnë monumente?

Ç’të bëjnë qirinjtë, të mos vetvriten, pasi kanë ndriçuar gjithë jetën për të tjerët dhe si përfundim i kanë hedhur koshave të plehrave, si gjë pa vlerë? Të kuptohemi, këtu nuk ka trishtim apo zemërim personal. Poeti, po nuk shprehu atë që dhëmb më shumë në kohën e tij, kot që të shkruajë.

Sikur të ndodheshit në një takim me kryeministrin e vendit tënd dhe të dëgjonit përshembull: ju emigrantët keni gjashtë miliardë euro në bankat e Greqisë. Nga ju emigrantë vijnë në Shqipëri çdo vit një miliard e gjysëm euro. Shqipëria mbahet vetëm nga paratë tuaja. Ju ndërtuat veprat për Olimpiadën e Athinës, ju lumtë! Si nuk tha ky kryeministër dy fjalë ngushëlluese për dhjetra e dhjetra që humbën jetën apo u sakatuan në këto vepra!? Si ia nxuri goja këtij kryeministri, kur tha se unë jam kryetar qeverie, nuk mund të merrem me gjëra ordinere, me ankesa ligjërimi e dokra të tilla.

As kryeministër e as shqiptar nuk mund të jesh në se nuk ndërhyn kur njerëzit e racës tënde s’kanë mundësi të përcjellin as të vdekurin për në banesën e fundit, në atdheun e tij.

A nuk është kujtesë e shpikur kjo?

Të kuptohemi, nuk bëj pjesë në asnjë grupim politik, s’kam qenë kurrë i angazhuar si shkrimtar e as që do të jem, përkundra, politikën e shikoj si një të keqe të domosdoshme, që fatkeqësisht në Shqipëri ushtrohet me tepër dhunë.

Revista Haemus: Kur natyrës i mbyllin derën, del nga dritarja. Në një këndvështrim thjesht letrar, thënia niçeane e ndihmon lexuesin e përkushtuar që të zbulojë përtej arritjeve të një shkrimtari dhembjet, zhgënjimet dhe hidhërimet nëpër të cilët ka kaluar. Përvoja e krijimit në hije ju shpërbleu. Shkrimi dhe dalja në dritë e një romani si “Kukullat e pylllit” ishte (dhe duhet të cilësohet pa mëdyshje si) një ngjarje e bekuar për letrat shqipe. Sa është autobiografik ky roman? Çfarë ngjarjesh jetësore e shoqëruan dhe e shoqërojnë? Cila ka qenë “taksa” që mendoni se paguat?

Hiqmet Meçaj: Nuk mund të ketë libër të mirë ku të mos gjendet autori. Gjithnjë e kam përfytyruar një shkrimtar duke i lexuar veprën dhe, kur e kam parë në fotografi, më është dukur i njohur. P.sh. romani i A.C.Kyçykut “Ëngjëjt e tepërt” ngjan me një rrëfim autobiografik të tendosur. Është e pamundur të mos e ndiesh Ardianin tek romani tjetër “Sy”. Citoj Ardianin sepse është shkrimtari që kam lexuar së fundi dhe jam shprehur për të se që tani ka shkuar shumë larg dhe shumë lart. Pena e një shkrimtari të madh ka aftësinë të të mashtrojë bukur, aq bukur, sa që e ndjen kudo, e beson që është ai, se nuk thotë gënjeshtra, se të gjitha kanë ndodhur, edhe kur thotë që nga pjergullat rridhte supë.

Kjo gjë ndodh edhe me mua. Unë jam edhe s’jam te romani “Kukullat e pyllit”, ndoshta është aty një tjetër që për çudi ngjan me mua, një rrugaç nga qyteti, siç më quajti dikur kryetari i këshillit të atij fshati. “Kukullat e pyllit” është një roman i menduar gjatë, që para viteve tetëdhjetë, kur sistemoja mendimet për të ndërtuar një konceptim timin për letërsinë. Dorëshkrimi i parë i tij është shkruar në ato vite dhe u la mënjanë. Atje merrem me krizën e kohës dhe të hapsirës që sjellin si pasojë krizën e personalitetit. Gjithnjë mendoja kështu: kur dikush brenda një njëzetekatërorëshi shkon nga Tirana në Paris, shikon Luvrin dhe mrekullira të tjera, ndërsa dikush tjetër po brenda atij njëzetekatërorëshi i bën njëqind herë xhiro qendrës së Kajatit dhe shikon po njëqind herë fytyrën e Baxhos e të Billit, padyshim që nuk janë në raporte të njëjta kohe dhe hapsire, po ashtu, pa pikë dyshimi, personalitetet e tyre nuk ngjajnë. Fillon kriza, indiferentizmi, jeton dhe s’jeton, ngjarjet e vogla që përsëriten pikë për pikë të duken sikur edhe ndodhin edhe nuk ndodhin, kjo për faktin se truri i mëson përmendësh, aq sa të duket sikur i shpik kujtesa.

Nuk dua të zgjatem tepër këtu, këto gjëra i thotë më mirë vetë romani.

Revista Haemus: Mendësia shqiptare e ballkanike e përfton gabueshëm kalimin e dhuntive nga ati tek biri. Kjo është rrënjosur në kokat tona falë nepotizmit jo rrallë shkatërrimtar që ka sunduar trojet e politikës dhe të ekonomisë. Pakkush kujtohet sot të përmendë breznitë e tëra të lahutarëve, që, duke i kaluar vargjet, zërat dhe mjeshtërinë e të kënduarit nga stërgjyshi tek stërnipi mbajtën gjallë Eposin tonë të famshëm. Edhe më pak të tjerë sjellin ndërmend se, në traditat mistike, pikërisht Ati kryen lindjen e madhe. Na thoni diçka për djalin tuaj Andin, poet e piktor, autor i disa vëllimeve poetikë, zë i mirëdallueshëm në poezinë e sotme.

Hiqmet Meçaj: Do të doja ta jepja pak të zgjeruar përgjigjen e kësaj pyetjeje. Ne shqiptarët ndoshta kemi patur fatin më tragjik në Ballkan, tragjicitet që padyshim nuk u krijua vetëm nga të tjerët, por në shumicën e rasteve, nga ne vetë. Udhëheqësit e një populli janë pasqyrë e po atij populli.

Tre herë në historinë e vet, në pikat më dominante të saj, Shqipëria është shkatërruar dhe më konkretisht : Pas rënies rob të Gentit, pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, pas shkatërrimit të komunizmit të E. Hoxhës.

1.Në vitin 168 para Krishtit mbreti Gent ra rob së bashku me familjen mbretërore. Po cili ishte mbreti Gent sipas kronikave : Vrau vëllanë, Platorin dhe dy miqtë e vet. Mori për grua Etutën, bijën e Monunit, mbret të Dardanëve, të cilën e deshte Platori. Filloi të bëhej i rëndë ndaj popullit dhe shpërdorimi i verës ia ndezi edhe më shumë egërsinë që e kishte prej natyre. Kështu na e përshkruan Tit Livi në “Ab urbe Condita”.

Pasojat : Iliria u shpall Romë, u nda në pjesë (tre pjesë), filloi të humbiste gjuhën në përmjet shpopullimit dhe ripopullimit. Po ashtu, një vit më vonë u shkatërrua Epiri, më saktë shtatëdhjetë qytete. Iliria humbi flotën e saj, dyqind e dyzet anije. Vetëm robër ishin 150000 mijë. Qytetet humbën peshën qytetare, çdo gjë duhej të niste nga e para, nga baza e fshatit. Siç shihet, humbja është kolosale, kryesisht për traditën kulturore qytetare.

2.Pas vdekjes së Skënderbeut, por edhe më parë, gjatë luftrave të tij, ç’ishte ndërtuar në Shqipëri, filloi të shkatërrohej. “Qytetet dhe kështjellat e lulëzuara si Drishti, Deja e Sfetigradi, u shkatërruan përgjithmonë. Të tjera qytete të mëdha si Shkodra, Lezha, Kruja, Durrësi, Berati, Vlora, Gjirokastra, etj., ose u shkatërruan dhe për disa kohë u bënë të pabanueshme, ose u kthyen në gjendje fshati…” citim nga Barleti, faqe 3.

Por duke cituar Zija Shkodrën, mësojmë për shifra të tjera rënqethëse. Mjafton të lexojmë për Durrësin se kishte patur rreth 60 000 mijë vetë, por nga gjithë kjo popullsi nuk mbetën as 700 burra dhe 1300 gra dhe fëmijë. Qindramijëra vetë u shitën si skllevër dhe numri i të mërguarve në dhera të huaja mendohet të ketë arritur shifrën rreth 200 mijë. Përsëri përpjekjet shekullore për të krijuar traditë qytetare përfunduan në shkatërrim dhe rinisje nga e para me bazë fshatin.

3.A nuk ndodhi e njejta gjë gjatë jetës dhe pas vdekjes së E. Hoxhës ? E. Hoxha, sapo erdhi në pushtet, goditi e shkatërroi familjet qytetare, traditën e krijuar, intelektualët dhe e filloi kulturën e re “komuniste” me bazë fshati. Shkatërrimi më i madh ndodhi pas vdekjes së tij, kur edhe ajo kulturë apo traditë e re qytetare që u krijua prej tij, u trondit dhe u ndërpre për shkak të emigrimit masiv prej një të tretës së popullsisë aktuale, kryesisht intelektuale.

Pikërisht për këto që citova, jo për të dënuar historinë, por as për të thënë se të gjitha të këqijat na kanë ardhur nga armiqtë apo të huajt, unë e quaj thesarin më të madh të një populli trashëgiminë kulturore-qytetare të tij dhe është detyrë e të gjithëve, kryesisht e atyre që udhëheqin, për ta ruajtur atë. Gjë që fatkeqësisht nuk ka ndodhur dhe, me sa duket, nuk po ndodh. E kam trajtuar edhe në romanin “Kukullat e Pyllit” këtë ndërprerje, këtë krizë të personalitetit, (gjë që lidhet me personalitetin e një kombi), që fatkeqësisht nuk është një kujtesë e papërsëritshme.

Ju më pyesni për Andin. Është e çuditshme se si kaq papritur filloi të shfaqet në letërsi para gjashtë vjetësh, pasi ka dhënë shënja talenti në pikturë, për të cilën ka studjuar. Unë nuk i kushtova fare rëndësi, as ato që shkruante nuk ia lexoja, i lexonte me poetët e këtushëm. Te Andi, siç duket, veproi më shumë thirrja e genit të trashëguar prej meje, letërsia. Tani gëzohem kur marr vesh se ia pëlqejnë poezinë, ka zë të veçantë. Kjo më mjafton. Ka shumë rrugë për të bërë, bërryla, anashkalime, rëndësi ka të mos lodhet, të bëjë atë që ka në shpirt dhe në mendje. Mendoj se ka talent dhe, që talenti të shprehet plotësish, duhet të mos lodhet. E di, tani që ka prekur cilësinë, pikërisht tani do të fillojnë ta godasin, ta lënë mënjanë...

Vazhdimësia e traditës është gjëja më e mrekullueshme, nepotizmi, gjëja më e shëmtuar.

Nepotizmi është dhunë, trashëgimia kulturore-liri.

Revista Haemus: Si e shihni mërgimin e tanishëm? Në disa nga tregimet tuaja, dhembja dhe malli tejçohen me mjeshtëri të rrallë. Meqë fati ju ndali (hëpërhë) në Greqi, a ndjeni se hapësira kulturore greke jua ka pasuruar sadopak vizionin poetik? Globalizimi i ka mërguan në skajet e jetës veprat e autorëve të mëdhenj. Ç’vend zë krijimtaria e Kavafisit, Seferisit, Elitisit, për shembull, në mendësinë e sotme të fqinjëve tanë ?

Hiqmet Meçaj: Mërgimi nuk është vetëm fatkeqësi, por edhe zhvillim, përzierje kulturash, popujsh, shkrirje e tyre dhe krijim popujsh apo kulturash të reja të përziera. Kjo ka ndodhur dhe do të ndodhë. Nga lëvizja e njeriut të parë prej Afrike (në se i besojmë kësaj teorie), u popullua Europa dhe Azia. Krijimi i perandorive të mëdha, greke, romake, ruse, amerikane, anglo-saksone, kontaktet e popujve, sollën ndryshime të jashtzakonshme. Mirëpo është ndryshe kur shkruan. Letërsia nuk merret me statistika, analizon turbullimet njerëzore, prishjet e ekuilibreve.

Duke u ndodhur në Greqi, duke mësuar gjuhën e këtij populli (vetëm sa për të lexuar), u përqëndrova edhe në letërsinë që shkruhet këtu. Kuptohet, nuk është Greqia e kolosëve të lashtësisë, por gjithësesi vazhdon të shkruhet letërsi e mirë. Këtu më tepër parapëlqehet Eliti, është më i propaganduari. Në rrethet intelektuale të flasin më mirë për Kavafin. Këto ditë u nda nga jeta poeti i madh i fundit i plejadës së vjetër, Sahturi, prej të cilit kemi përkthyer së bashku me Andin njëqind poezi dhe, kur të na krijohet mundësia, do t’ia botojmë.

Grekët nuk kanë ndonjë respekt të veçantë për letërsinë shqiptare, nuk e njohin dhe as që kanë dëshirë ta përkthejnë për ta njohur. U mjafton vetëm një emër, të tjerë janë botuar e botohen me miqësira apo rekomandime. Na quajnë me tendencë popull të prapambetur, të paaftë për të krijuar kryevepra. Fatkeqësi e tyre, jo e jona, mendjemadhësi tipike greke! (Megalomani!)

Revista Haemus: Kur keni qenë për herë të fundit në Shqipëri? Si ju duket tani vendi, nga i cili një fat i pashpjegueshëm, apo një bashkëpunim rrethanash, u larguan artistë e intelektualë të panumurt, që padyshim do t’i japin tonin kulturës dhe qytetërimit shqiptar, siç ka ngjarë edhe në periudha të mëparshme historike? E ka zënë gjumi ndaj mërgimtarëve “Tokën e pagjumë”?

Hiqmet Meçaj: Në Shqipëri kam qenë kohët e fundit para pesë vjetësh, kur më vdiq nëna. Nëna më bëri një nder të madh, vendosi të vdiste pikërisht kur leja ime e udhëtimit donte edhe dymbëdhjetë ditë të mbaronte. Kështu që arrita ta shoh në çastet e fundit, kurse ajo nuk më pa. Megjithatë i mbylli sytë në krahët e mi.

Vlora m’u duk një kaos i vërtetë. Edhe deti ishte ndarë në parcela. Gjithë shokët e mi intelektualë ishin larguar prej saj, disa jashtë vendit, si puna ime, disa në kryeqytet. Vlora ishte ripopulluar. Kudo më pyesnin mua vlonjatin: nga të kemi more shok. E ndjeva veten më mërgimtar se këtu.

Revista Haemus: Në letërsinë e sotme shqipe kanë ndodhur shembje e rritje të pazakonta. Mund të thuhet se në asnjërën nga letërsitë e tjera të zonës nuk janë botuar në një kohë kaq të shkurtër kaq libra të veçantë e që premtojnë të kthehen në gurë themeli. Kurse nga pikëpamja mediatike duket se ende nuk po shpëtojmë nga “bllokada” e disa autorëve që bënë emër dikur dhe që, me atë emër, rropaten t’u zgjasin jetën librave të tyre. Si e përfytyroni lexuesin që tani është ende në pelena?

Hiqmet Meçaj: Diçka thashë edhe më lart për këtë gjë. Nuk jam shumë në kontakt me ç’shkruhet kohët e fundit. Megjithatë vë re një fenomen, : në letërsinë tonë të re ka shumë imitime moderniste. Lexon poezi apo prozë që ngjan me letërsi të përkthyer. Imitohen autorë botërorë që kanë shkruar para rreth një shekulli, si psh. hermetizmi, futurizmi, simbolizmi, realizmi magjik, surealizmi, etj... Pak vetë shkelin truallin e tyre, të tjerë, duke dashur të jenë modernë a postmodernë, vetvetiu vjetërohen, shkojnë pas. Është tjetër gjë të ecësh përkrah kulturës bashkëkohore botërore të të shkruarit, tjetër gjë të shkosh pas në kohë e të jesh i vjetëruar, të imitosh dhe të shpallësh se po bën diçka të re, kur ajo e re është bërë nga të tjerë para teje dhe shumë më mirë sesa nga ti. Por ka shkrimtarë të vërtetë shqiptarë (dhe kjo më gëzon), vepra e të cilëve është e denjë për të konkurruar. Mirëpo këta lihen në hije prej atyre që rrojnë akoma me lavdinë e krijuar nga pushteti i kaluar apo i tanishëm, jo nga vepra. Diçka duhet të ndryshojë, për këtë duhet të luftojnë ndershmërisht sidomos shkrimtarët e rinj që po afirmohen sot me vlera të vërteta.

Revista Haemus: Na thoni diçka për miqtë e shokët, me të cilët qani hallet e ndani gëzimet.

Hiqmet Meçaj: Nga letërsia, mendoj unë, kam fituar vetëm miq e shokë. Por miq e shokë të vërtetë ndoshta janë pak. Ky është një fakt. Këtu në Athinë bëjmë një jetë disi aktive. Dalim çdo të djelë në ndonjë klub shqiptar dhe bisedojmë për letërsinë me gotën e rakisë përpara. Kemi bërë dy antologji të krijuesve të këtushëm, në prozë e poezi dhe tani po i përsëritim. Në greqisht nuk kam botuar asgjë, sepse këtu ndihmojnë kryesisht ata që janë me kombësi greke. Por edhe tek ne nuk shkon çdo gjë vaj. Krijojmë shoqata shkrimtarësh, mendojmë se zgjedhim më të mirin për të na drejtuar dhe ky “i menduar nga ne si më i miri njeri” na e rrëmben shoqatën, gjë kjo e përsëritur disa herë.

Nga miqësitë e reja do të doja të përmendja familjen Kyçyku. Gjithnjë prej tyre më vijnë gëzime në këto çaste të vështira që po kaloj e që nuk kam dëshirë t’i them. Kam shprehur mendimin se ata të dy, at e bir, po ringjallin traditën e dikurshme rilindase, kur nga Bukureshti na vinin reze të vërteta drite. Zoti që ua ka ndriçuar ballin me talent nuk harroi t’ua mbushë zemrën me hire njerëzore.

Revista Haemus: A keni ndonjë ngjarje apo ndonjë thënie që t’ju ketë prirë në jetë?

Hiqmet Meçaj: E kam një ngjarje që më ka prirë në jetë. Duket si e parëndësishme për të tjerë, si e pavënëreshme, por tek unë ka ndikuar thellë. Kjo ka ndodhur në fëmijëri, kur isha rreth tetë vjeç. Është hera e parë që kam dëshirën ta rrëfej, pra ju rrëfehem.

Duhet të kem qënë në klasën e dytë. Shkolla jonë N.2 ndodhej në lagjen Muradie, pranë një xhamie të kuqe. Ngjitur me shkollën kishin qënë shtëpi të të pasurve, tregtarëve të konfiskuar. Dyqanet me qepenët e rëndë ishin plaçkitur. Nuk dinim ç’kishte brenda tyre. Një ditë, drejtori i shkollës nxjerr nga klasa mua dhe dy të tjerë, na çon te një karro me dy kuaj dhe na thotë të ndihmojmë karrocierin.

Karrocieri na fut në njerin nga ishdyqanet. Qe i mbushur me libra. Libra nga toka deri në tavan. Ishte një sallë e madhe, sa një ahur. Na urdhëron të ngarkojmë libra në karrocë. Mbaj mend se disa ishin kaq të mëdhenj, sa mezi i ngrinim dy vetë.

Pastaj hipëm në karrocë dhe bëmë qejf deri te fusha e aeroplanit. Ishte goxha rrugë e gjatë. Atje i shkarkuam, karrocieri i spërkati me vajgur dhe ne u ngrohëm në flakët. Sa bukur digjeshin librat, pa rënkuar, pa kërcitur.

E bëmë këtë rrugë disa herë dhe disa ditë.

Babai im më vuri re blozë në rroba dhe më pyeti : ku je bërë kështu me katran? I tregova. Më pyeti për figurat e librave dhe, kur unë i tregova për një burrë me kapele, bërtiti : budalla, ke djegur Bonapartin! U tremba nga britma e tij dhe i thashë : Bonapartin e dogji karrocieri, ne vetëm sa u ngrohëm dhe bëmë qejf mbi karro.

Që nga ajo ditë nuk mora më pjesë në djegien e librave. Një ditë, u çudita, ishte ditëlindja ime. Babai më solli tre libra të Gorkit dhe më tha t’i lexoja. Duhet t’u kthesh borxhin librave, ndryshe gjithë jetën do të kesh mallkimin e tyre.

Që nga ajo ditë fillova të lexoja libra si i uritur, shkoja në bibliotekë, huaja te njerëz të ditur. Nuk i zgjidhja fare, rëndësi kishte për mua të kishin shkronja e të quheshin libër.

Ato kohë fillova të shkruaja edhe vjershat e para, ndoshta ndjeja që duhej t’u ktheja borxhin librave që unë vetë kisha ndihmuar të digjeshin atje te fusha e aeroplanit. Siç duket, më zuri mallkimi i librave, u bëra shkrues librash.

P.S. Të gjitha sa thashë më lart edhe mund të mos kenë ndodhur, por mua të paktën më duket sikur kanë ndodhur. Rrënqethem kur mendoj se disa prej tyre edhe mund të ndodhin.

(Botuar në revistën “Haemus”, Bukuresht, Rumani, 2006)

BASHKËBISEDIM ME SHKRIMTARIN HIQMET MEÇAJ

(E drejtoi bisedën Marash Mëhilli)

Marash Mëhilli: I nderuar shkrimtar, këtë vit ju keni 60-vjetorin e lindjes; keni edhe 40-vjetorin e hyrjes suaj në dyert e letërsisë shqipe. Prurjet tuaja janë vërtetë cilësore; do të doja një bashkëbisedim me ju, në se do të pranonit.

HIQMET MEÇAJ: E besoni apo jo, por gjithnjë u kam ikur këtyre lloj bashkëbisedimesh, që do të përfundonin në faqet e gazetave. Bashkëbisedime televiziveve apo radiofonike kam bërë, nuk e di pse. Nuk është se sot po bëj përjashtim për ju. Ndoshta kam dëshirë të them disa gjëra e ato të mbeten të shkruara. As këtë nuk e di.

Marash Mëhilli: Ju erdhët në truallin e vjetër të Pegasit më këmbë, brinjave të malit. Kush qe bashkëshoqëruesi juaj më i afërt në këtë udhëtim: brenga e mbijetesës, apo ëndërrat e ndezura prej poeti?

HIQMET MEÇAJ: Asnjë nga të dyja. Kurrë nuk kam dashur të kaloj kaq vite të jetës sime këtu. Kam ardhur para vitit 1994 edhe tri herë të tjera, kam ndenjur me orë ose me ditë. Të tria këto ardhje ishin të ligjshme, me vizë. Të them të drejtën, kaq vite do të doja t’i kaloja në Europë, të paktën në Itali, jo se e përbuz Greqinë, por nuk puqet gjithsesi me ato që mendoj unë për një vend të huaj të zhvilluar.

U detyrova të vija për herë të katërt, kësaj radhe pa vizë, hajdutërisht, së bashku me Andin. Shkaku nuk qe as Pegasi e as ndonjë ëndërr e ndezur poeti, ishte thjesht brenga nga prapësitë që ndodhnin në vendin tënd dhe timin, por edhe probleme akute ekonomike e shëndetsore.

Këtu dua të ndaloj e të tregoj diçka nga koha para se të shkelja e të vendosesha përfundimisht në Greqi. Jepja mësim në shkollën e mbrëmjes. Rroga mujore ishte 8000 lek të vjetra. Të gjitha çmimet po liberalizoheshin. Kishja vajzën në Universitet dhe djalin në shkollën e pikturës. Ç’të bëja? Me aq të ardhura nuk nxirrja dot as duhanin tim, pa le të paguaja ushqimin e vajzës në Universitet, ngjyrat e Andit, të blinim ushqimet e nevojshme.

E vendosa, dola me një trastë paradite në treg, në mbrëmje u jepja mësim nxënësve të mi, pranë të cilëve. Më kujtohet, para se të fillonte ora mësimore, ata më pyesnin: profesor, si vajte sot, nxorre gjë?

Ato dy-tre vite e quaja veten kryetar i jurisë së këmbëve, sepse i njihja njerëzit vetëm nga këmbët, pasi më vinte turp t’i ngrija sytë. Dikush do të pyesë: nuk të afruan ndonjë vend pune me pagë të lartë? Përgjigja ime është: asnjë. Dhe e dini pse? Sepse, si poet, nuk do të kishja ashpërsinë e duhur të kohës, dëshirën e të korruptuarit. Kishte filluar një luftë e re klasash, më e ashpër, po copëtohej Shqipëria midis pushtetarëve të rinj të uritur, të gjithë turreshin të rrëmbenin thelën më të majme. Asnjë nuk kishte mëshirë për tjetrin. Kurse unë ishja i butë. Nuk bëja. Vërtetë, e them sinqerisht, ishja shumë jashtë kohe, nuk e bëja dot të korruptuarin.

Marash, në se nuk të lodh, me që kam shumë ngjarje të bukura nga koha e artë e tregut, do të të tregoj vetëm një.

Furnizoheshim në Tiranë, së bashku me Xhemil Laton, ortakun tim, murator i shkëlqyer dhe një poet tepër interesant, (sidomos kur dëndej me fërnetë). Tregtonim nga të gjitha, që nga këpucët, orët, magnetofonët, e deri te vrasëset e mizave.

Një ditë sytë e mi panë dy këmbë të fishkura, të zbathura. Kuptohej, ishin këmbë të një gruaje plakë tepër të moshuar. Nuk shisja çorape, prandaj i bleva një palë të trasha te kolegu im fqinj. Qe dimër i ashpër, fillim shkurti. Ia vesha plakës çorapet, i vesha dhe një palë këpucë, i futa në dorë dhe një njëmijëshe. Xhemili ishte larguar për të kthyer fërnetin e zakonshëm. Kur erdhi, syri i tij i sprovuar e kuptoi që mungonin një palë këpucë, sipas tij qenë shitur. Ia tregova si qe puna. Pasi tha me të qeshur “do na nxjerrësh me këpucë të kuqe”, shtoi se edhe ai kështu do të kishte bërë. Mirëpo të nesërmen unë i njoha këpucët që i kishja dhënë plakës. Ngrita sytë. Para meje qëndronin dy plaka, njeren e njihja, tjetra ishte këmbëzbathur. I them Xhemilit që po merrej me një blerës: shiko, ka sjellë një shoqen e saj. Do të të rrah, i tha Xhemili asaj, mos të vish më, edhe ne, goxha burra, për bukën e gojës kemi dalë këtu. Megjithatë edhe ai bëri siç kishja bërë unë një ditë më parë. Veçse u dha të dyjave nga njëmijë lek.

Ky nuk qe i vetmi rast, por, të mos e zgjas.

Kjo punë u mbyll nga unë, pra pushova së qënë kryetar i jurisë së këmbëve, kur fëmijët e mi mbaruan vitin shkollor, u diplomuan dhe vendosëm të emigronim.

Marash Mëhilli: Jeni fitues i çmimeve të para në konkurse kombëtare, keni hyrë në antologji e tekste shkollore, keni botuar deri tani 9 libra. Ju pyes, Hiqmet Meçaj e ka shkruar kryeveprën e vet, apo do të presim?

HIQMET MEÇAJ: Që kur kam filluar të shkruaj e të botoj, çdo gjë që e quaj të përfunduar, dua të më përfaqësojë denjësisht. Për autorin serioz, të gjitha ato dufe që nxjerr jashtë e që quhen vepra, pretendon të jenë kryevepra të tij. Nisur me këtë logjikë, nëse do të jem në gjëndje shëndetërisht edhe për ca kohë, edhe unë vet do ta kërkoj atë, që ju e quani kryevepër.

Marash Mëhilli: Lexuesve tuaj të shumtë nuk u shqitet nga mendja njëvetullori apo kapiteni gjysëm mitik në tregimin “Për askund”. Pena juaj në të ardhmen a do t’i tejkalojë këto skalitje të rralla?

HIQMET MEÇAJ: Mendoj se do t’i shtoj, do të kem më tepër “njëvetullorë” dhe “Kapedan Jani”. Shkrimtari, pasi zë këndin e tij të veçantë, mendon të shtrihet jo vetëm në lartësi, por edhe në gjerësi, të krijojë atë që mund të quhet “trungu i tij”, të cilit i duhen shumë degë, të holla apo të trasha, në pjesën e poshtme apo të sipërme, ndryshe do të mbetet pa kurorën e vet madhështore.

Marash Mëhilli: Si e gjykoni shkrimin problemor të Andit, djalit tuaj, (Dhe ai me talent si poet e prozator që premton shumë) për ekzistencën e klikave letrare. Juve, ju kanë penguar ato klika?

HIQMET MEÇAJ: Është e çuditshme, po Andi ka rreth katër vjet që shkruan dhe në këto katër vjet, jo vetëm që ka botuar katër libra cilësorë, por edhe është mbushur me çmime e botime periodikësh: këtu, në Tiranë e jashtë. Kjo e ka bërë ta ngrerë shumë interesimin e tij për t’u formuar thellësisht si intelektual. Në të gjithë këtë rrugë, të shkurtër në kohë, por plot intensitet, siç duket ka ndjerë se ka grupime të caktuara, të cilat ai i quan klika letrare, që pengojnë afirmimin e të talentuarve. Është e natyrshme të luftojë kundër tyre në mënyrë demokratike dhe me kurajë. Ai shkrim i tij më pëlqeu, i është ribotuar disa herë dhe i kanë ardhur shumë përgëzime me e-mail.

Ju pyesni: a më kanë penguar ato klika? Po, vazhdojnë të më pengojnë. Ti duhet ta dish që shkaku i vërtetë është përfitimi i shumave të mëdha, përkthimi në gjuhë të huaja, vajtja nëpër botë, etj.... Në Shqipëri çdo gjë është bërë biznes. Shitet letërsi surogato, ambalazhohet e çohet nëpër botë, duke na ekspozuar keq para të tjerëve e duke na e larguar afirmimin në botë

Marash Mëhilli: Sot shkruhet një lloj letërsie (jo dendurisht), që të afron lexim dhe jo kuptim, gjithnjë brenda një domethënie të caktuar. Cili është mendimi juaj për të?

HIQMET MEÇAJ: Një pyetjeje të tillë do të doja t’i përgjigjesha kështu: derisa ka njerëz, që veç ujit, nuk pinë gjë tjetër, le të shkruhet për ta edhe një letërsi e tillë, që i ngjan ujit. Nuk pinë të gjithë shampanjë. Veç më shqetëson një gjë: shumë autorë të këtij lloji, ujin mundohen ta shesin për shampanjë.

Marash Mëhilli: Mikrobotizmi juaj ka ngadhnjyer. Kritika hesht. Si e shpjegoni ju, si mosnjohje, moskuptim, apo diçka tjetër?

HIQMET MEÇAJ: Cila kritikë? Më tregoni ju një emër të tillë. Por, Marash Mëhilli, Myslim Maska e ndonjë tjetër, e kanë pranuar dhe vlerësuar, megjithëse ka edhe të tjerë, njerit prej të cilëve i drejtohem kështu, kur shkruan për “Heshtat e barit”, ndonëse më tepër ka synim të godasë “Mikrobotizmin”:

KUR “HESHTAT E BARIT” PËRDOREN KUNDËR MIKROBOTIZMIT

(Fillim i një replike të butë, kësaj radhe me shkrimtarin socrealist X.)

“Dhe as që mund të pranohet se i gjithë ky qëndrim i shërben një farë mikrobotizmi,- fjalë e sajuar nga dy gjuhë vërtetë fqinje, por gjithsesi të pangjashme,-por një bote aq të madhe sa mund të sfidojë fantazia njerëzore, përtej shpirtit të saj.”“Siç ndodh në të tilla krijime tonet luftarake të zemrës rriten dhe bota e madhe bëhet më e prekëshme, më e qartë, më e vërtetë”.

Janë këto disa nga “perlat” e zotit X., me të cilat mundohet të shkëlqejë në shkrimin “Ikja prej heshtjes”, botuar në “Gazeta e Athinës” të datës 24.4.2003 për vëllimin me poezi të Stefan Martikos.

Τë mos pranosh diçka është e natyrshme për këdo, por të fyesh dikë, duhet ose ta urresh shumë, ose ta kesh zili shumë.

Bëhet fjalë për Mikrobotizmin, rrymë letrare për të cilën pretendoj se i përkas dhe është metoda ime krijuese mbi të cilën mbështetem. Gjithçka kam botuar e kanë përshëndetur pothuaj të gjithë ata që kanë patur dashamirësinë të shkruajnë për to, midis tyre edhe zoti X. dhe kështu pa dashur ky zotni ka përshëndetur edhe këtë rrymë, e cila është e pandashme nga krijimtaria ime. Po mundohem më konkretisht të ndërtoj disa supozime për të gjetur cili është burimi i fyerjes. Autori i shkrimit thotë “një farë mikrobotizmi” dhe më tej vazhdon “fjalë e sajuar nga dy gjuhë vërtetë fqinje, por gjthsesi të pangjashme”. Autorit, që siç duket pak e njeh gjuhën shqipe, ose se nuk e do, ose se nuk është i këtij specialiteti, do të doja t’i kujtoja se edhe fjala artikullshkrues është e ndërtuar nga dy fjalë të dy gjuhëve fqinje, aspak të ngjashme, sikurse fjalët autorfyes, antivlerë e të tjera e të tjera. Sipas kësaj më duhet të pranoj se nuk është ky shkaku i urrejtjes ndaj kësaj fjale, pra fjalëformimi (për çudi dhe kjo fjalë e krijuar nga dy gjuhë fqinje, por gjithsesi të pangjashme). Zoti X. ka shkruar e botuar rreth dyzet vjet mbështetur mbi një metodë letrare të quajtur realizëm socialist, e cila sipas tij duhet të jetë e nderuar, sepse emërtimi i saj është ndërtuar nga dy fjalë, që të dyja të huaja. Po kështu mund të pranojë terma të tjerë si surealizëm, realizëm magjik, klasicizëm, por kurrësesi mikrobotizëm, sepse prishet logjika, ose duhet të jenë fjalë të huaja, ose s’ka. Ky është urdhër!

Me që prej fjalëformimit nuk e nxorrëm burimin e vërtetë të fyerjes, po mundohemi të zhytemi më thellë, të zbulojmë ato që zoti X. mundohet t’i fshehë.

Mikrobotizmi nuk ka lidhje fare me poetin Stefan Martiko, për të cilin kam shkruar që para rreth tre vjetësh se poezitë e tij të fundit më tronditën estetikisht, kohë kur siç e pohon artikullshkruesi, nuk i kishte kushtuar poezisë së tij as vëmendjen më të vogël. Stefan Martiko nuk është angazhuar apo prononcuar se i takon mikrobotizmit. Duket sikur X. merr përsipër ta mbrojë këtë autor, se mos bie në mikrobotë, ngatërrohet dhe tonet luftarake të zemrës nuk do t’i rriten ndjeshëm dhe bota e madhe nuk do t’i bëhet më e prekëshme, më e qartë, më e vërtetë. Punë për të, deri sa ka marrë përsipër rolin e dados, megjithëse nuk e di sa i pëlqen kjo gjë poetit Martiko.

As prej këtyre nuk del shkaku i vërtetë, përse mikrobotizmin e quan “një farë mikrobotizmi”, megjithëse shpreh për të inat fjalëformues, megjithëse mundohet të rrëmbejë Stefan Martikon nga kthetrat e tij. Kështu që detyrohem të bëj edhe ndonjë supozim tjetër. Të gjitha rrymat apo metodat letrare kanë lindur diku në Europë, nga autorë të huaj, modernë qofshin ose jo. Sikur mikrobotizmi të kishte lindur diku, në ndonjë cep tjetër të botës, patjetër që zoti X. do ta pranonte. Ne autorët shqiptarë duhet ta kemi të ndaluar të përpiqemi të krijojmë diçka, sepse do të na përgjojë fyerja, urrejtja apo zilia. Mund të na pranojnë si poetë të mirë në se ecim në shtigje të njohura, të rrahura e të shkelura deri në rrafshim nga të tjerët. Origjinalë nuk duhet të bëhemi kurrë. Përse të mos kemi në raste të tilla pak nxitje, një urim, një shtytje për të guxuar edhe më tej?

Duke e mbyllur këtë shkrim të shkurtër do të doja të thoshja se mikrobotizëm nuk do të thotë humbje e kontaktit me botën e madhe, me yjtë, diellin dhe hënën, por futje më thellë në botën e njeriut, në shpirtin që duket fare pak dhe neve si krijues na duhet ta zbulojmë, ta shkruajmë me mjete të reja, duke ngjallur emocione të reja, se krijues i vërtetë sipas meje nuk është ai që rrëfen ç’ndodh rrotull tij, por ai që krijon traditë të re letrare me guxim, duke pranuar edhe fyerjet.

P.S. Kjo replikë nuk ka për qëllim të fyejë, përkundrazi, vendosja e emrit me inicialen X., është bërë për këtë qëllim. Replika ka për qëllim të vetëm t’u thotë artikullshkruesve të tillë ( të tillë ka disa, veç X.-it), të jenë më seriozë kur gjykojnë të tjerët dhe të mos mundohen t’i pengojnë kur guxojnë të sjellin diçka të re

Marash Mëhilli: Sa i përqaset jetës dhe nevojave shpirtërore të emigrantit letërsia shqipe e shkruar këtu, në tokën greke, shpërngulja nga dheu i etërve, ngulja në dheun e tjetrit, rikthimi. Si mendoni, janë ezauruar si tema?

HIQMET MEÇAJ: Mendoj se kush shkruan për të prekur tematikë të caktuar, tematikë për tematikë, mbetet i dështuar. Vetëm vlerat e larta estetike janë të përjetshme. Për mua dheu ësht një, me të është e mbushtur e gjithë Toka. Nuk më mallëngjejnë gjëra të tilla. Nuk jemi vetëm ne që shpërngulemi dhe shpërnguljen nuk e nisëm ne të parët. Historia e njeriut është histori nomade. Në se e pranojmë teorinë e lindjes së njeriut të parë në Afrikë dhe po të pozicionohemi emoconalisht kundër emigrimit, sot të gjitha kontinentet e tjera, përfshi edhe Europën tonë, sipas kësaj pikëpamjeje, duhej të ishin të shkreta, pa njerëz. Në Afrikë duhej të rrinin të gjithë, se atje i kanë eshtrat e të parëve.

Po ja që jeta rrjedh ndryshe. Kontinenti Amerikan e ai Australian lulëzojnë nga këto shpërngulje masive.

Të merret letërsia vetëm me këto aventura, më duket një mjerim dhe rrudhje e saj deri në asgjësim. Letërsia, sipas meje, nuk duhet të jetë kronika e kapur në grackë nga sentimente që zgjasin pak e që janë të sipërfaqshme.

Të mos keqkuptohemi, e dua vendin tim dhe me të jam i lidhur me shumë fije të pazgjidhshme. Por ata që bërtasin shumë në emër të tij, ata ia kanë vënë atij shkelmin në grykë.

Marash Mëhilli: Në forcat prodhuese hyn njeriu, vegla e punës dhe eksperienca. Sa do t’ju ndihmojë përvoja 40-vjeçare në përparimin e mëtejshëm?

HIQMET MEÇAJ: Kur themi njeriu, unë i përjashtoj dy të tjerat, me kuptimin se pa njeriun ato nuk do të egzistonin. Njeriu është qënia më e çuditshme, mrekullia e mrekullive. Ndërton për të shkatërruar, shkatërron për të ndërtuar. Vetëm ai e asnjë krijesë tjetër, u ngjan aq shumë forcave të natyrës, u futet atyre brenda, jo për t’i imituar, por për t’u bërë rival i denjë i tyre. Unë e adhuroj njeriun, nuk i përzgjedh racat. Prej këtej më buron eksperienca. Siç e theksova edhe më lart, letërsia që krijoj tenton të hyjë nëpër indet më të thella të qënies njerëzore, tjetër gjë në e kam arritur aq sa duhet. Kjo eksperiencë do të më ndihmojë edhe në të ardhmen. Më ngjall krupë letërsia që nuk e ndjek zhvillimin njerëzor, por merret me fenomet e jashtme të natyrës, me diej e hëna, me stuhira e vrulle abstrakte.

Marash Mëhilli: Cili mbetet shkrimtari më i pëlqyer për ju, shqiptar apo i huaj?

HIQMET MEÇAJ: Të kam thënë njëherë, se kur erdhëm ashtu siç erdhëm në Greqi, na shoqëronte Gogoli me novelat e tij. Këtu piqemi në shije edhe me Andin.

Gjatë jetës së formimit tim, herë kam pëlqyer një shkrimtar e herë një tjetër. Të gjithë kanë qenë të huaj. Letërsinë shqipe e vlerësoj si traditë, pa të nuk do të kishim këtë zhvillim gjuhe që kemi sot. E respektoj, vetëm kaq.

Marash Mëhilli: Hiqmet Meçaj është po kaq i mirë në familje, sa ç’është në letra? Mund të pranoni ndonjë ves, nëqoftëse e keni, ndonjë trill, ndonjë damar prej “të marri”?

HIQMET MEÇAJ: Duhet ta kem ndonjë ves, edhe ndonjë “marre”. Për shembull, kur shkruaj, dua të jem vetëm, me letrën përpara dhe me Zotin tim. I drejtohem vetëm atij. Gruaja ime, që e ka shpirtin prej ëngjëlli, ankohet se nuk më ka parë ndonjëherë të shkruaj, megjithëse jetojmë së bashku pothuaj dyzet vjet. Mbyllem i vetëm dhe, po nguli këmbë të më japë ndonjë gjë për të pirë, ndoshta edhe shkatërroj shumë gjëra. Por kjo ka ndodhur shpejt, kur ishim të rinj.

Nuk shkruaj dot nëpër kafenera, parqe apo salla. Siç e thashë, më duket sikur më shikojnë.

I dua miqtë e mi njësoj si veten. Ky është një ves i madh, që nuk e luftoj dot. Shumë herë kam mbetur i zhgënjyer prej tyre, por megjithatë mund të krenohem për miqtë e mi të shumtë.

Vese të tjera? Ata që më njohin mund të dinë më shumë për mua.

Marash Mëhilli: Ju faleminderit, jetë të gjatë e krijimtari cilësore. Uroj që të përparojë edhe “dinastia letrare”, babë-bir.

Pena juaj pritet e mirëpritet.

Athinë, 11 maj, 2004

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, maj 2004)

Revista Letrare ADMET

nga Andi Mecaj

DUO

Curriculum Vitae in extenso

Recent Forum Posts