Revista Letrare ADMET

Akademik KOPI KYÇYKU

SHPIRT SHQIPTAR

(Mbresë)

Para disa ditësh, më 4 dhjetor, prozatori i talentuar pogradecar Istref Haxhillari, më uronte në e-mail për shkrimin “Nacionalizëm dhe demokraci”, që sapo kish parë dritën e botimit në “Telegraf”. Pas pak çastesh postieri më solli një zarf me dokumentin e sapo anëtarësimit tim në Akademinë Evropiane të Arteve (në Belgjikë). Dërguesi, piktori i shquar kosovar Jetullah Haliti – ETI, kryetar i Komitetit Shqiptar të asaj akademie, me president ndërkombëtar personalitetin e shquar Alfons Krepën, më uronte për “pranimin anëtar aktiv” në institucionin e lartpërmendur. U përlota nga dy gëzime të njëhershme: nga nderi që po më bëhej dhe nga dashamirësia shqiptare. Pas gjysëm ore më duhej të merrja tramvajin që do të më çonte në universitet. Një zë i brendshëm ma "shtëmëngu" itinerarin dhe më bëri të telefonoja në dekanat për t’i shtyrë dy leksionet në një ditë tjetër. Fill paskëtaj dola nga shtëpia dhe fillova “të matja” në këmbë rrugët e Bukureshtit. Hapat përparonin si dy shina paralele me përsiatjet. Këto të fundit bënë një “ndalesë” në shkurtin e 2007-ës, në një tjetër kryeqytet, - pó në dhé të huaj, - në Athinë. Asikohe ia pata hipur autobuzit dhe, pas një udhëtimi tejet të gjatë, i cili çuditërisht nuk më lodhi aspak, e pashë veten në pikëmbërritje. Dita nuk kishte aguar ende dhe mëdyshja po më mundonte: t’i njoftoja a, më saktë, t’ua prishja gjumin Meçajve, at e bir? Më në fund e ndava mendjen. Ngaqë mezi prisja t’i takoja, i mora në telefon. Nga skaji tjetër i fillit veshin ma ngrohën fjalët: “Mirseerdhe, vëlla! Për pesë minuta na ke aty”. I gëlltita lotët me zor pa dhënë dot përgjigjje. Të dy ia behën më shpejt nga sa premtuan. M’u hodhën në qafë si të kishim dalë nga i njëjti bark nëne dhe mbetëm një copë herë ashtu, të mbërthyer në krahët e njëri-tjetrit. Pasi pimë kafen në klubin më të afërt, u drejtuam drejt banesës së tyre. Ishte një ngrehinë modeste, gjithaq edhe kthina në të cilën rrinin me qira prej shumë vitesh, at e bir. Hodha një sy rretheqark. Gjithçka fliste për rregull shembullor. Çdo gjë në vendin e duhur. Kurrfarë luksi. Me tepri ishte vetëm ngrohtësia e vetvetishme që rrezatonin këta dy njerëz të lidhur akoma më fort me njëri-tjetrin, jo vetëm nga gjaku, por edhe nga humbja e parakohëshme e njeriut të shtrenjtë: nënës e bashkëshortes. Ishte hera e parë që takohesha me Hiqmetin e me të birin, Andin. Si çdo dashamirës i letërsisë, edhe unë, qysh herët, kisha shijuar hijeshinë e thellësinë e vargjeve të Hiqmetit, e më pas edhe të të birit, Andit, njëherazi piktor po aq i talentuar. Por, deri në ato çaste, nuk më ishte dhënë rasti t’i njihja personalisht. Kur, në fillim vitin 2005, me një modesti të paharrueshme, Hiqmeti më lutej t’i jepja intervistë për revistën “Muaji” të Athinës, - duke më dërguar edhe pyetjet përkatëse, - e ndjeva veten më të vlerësuar nga sa e meritoja dhe i thashë me çiltërsi se bota shqiptare kishte plot si unë, madje edhe më të përgatitur. Këmbëngulja e tij më bëri të pranoja. Intervista u botua, e shoqëruar me disa fotografi. Kur e falenderova, Hiqmetit iu shtua “oreksi”. “Të lutem ta zgjerosh më tej, se ke gjëra tepër interesante” më thoshte në një mesazh elektronik, duke formuluar një numur të madh pyetjesh, të cilat dëshmonin se e pat ndjekur hap pas hapi dhe e njihte mirë veprimtarinë time dhe jo vetëm timen, por edhe të tim biri, Ardianit. Përgjigjjet e mia, jo gjithmonë lakonike, patën si rrjedhojë shndërrimin e intervistës në një libër të vërtetë me mbi dyqind e gjashtëdhjetë faqe! “Më dhe gishtin, por të mora krejt krahun” i thashë atëhere me të qeshur dhe shtova: “Revista Muaji nuk ka vend për gjithë Vitet që pasqyroj në përgjigjjet ndaj pyetjeve të tua”. Kësisoj, falë dashamirësisë së Hiqmetit, u jetësua një dialog i gjatë, një vetërrëfim pa doreza. Ç’është e vërteta, jo rrallë kisha ndjerë nevojën të dëshmoja me zë të lartë shumë gjëra për veten e për të tjerët, por ndruhesha se paskëtaj shumëkush, me plot të drejtë, mund të më qortonte: “Kush të pyeti ty, që na i thua gjithë këto?” E, pra, u gjend një njeri i tillë, me emrin Hiqmet Meçaj, sa i madh si poet, prozator dhe eseist, aq edhe si njeri. Por, para se t’i mbyll këta rreshta mirënjohjeje, le të më lejohet të rikthehem në Athinë, në kthinën e ngushtë të shpirtgjerëve Meçaj. Pasi më shëtitën e më gostitën me bujari, - duke pakësuar pa ngurrim kuotën tejet modeste të shpenzimeve të tyre të përditshme, - me të vënë kokën në jastëk, nga lodhja më zuri gjumi menjëherë. Në mëngjes, në të dy anët e shtratit “vigjëlonin” Meçajt, at e bir, a, më saktë, ngazëlleheshin që po çlodhesha, duke e dëbuar gjumin nga qepallat e tyre. Këtë herë, me të hapur sytë, nuk i mbajta dot më lotët, që filluan të rridhnin pa më pyetur. Sado i ftohtë të jetë moti këtu, në Vllahi, nuk dua t’ia di: më mbajnë ngrohtë, si bukën me qiqra, xhupi i trashë e këpucët e forta që më falën atëhere me këmbëngulje Meçajt. Edhe në Athinë e pashë, e ndjeva, se shpirti shqiptar është në gjendje të bëjë gjithçka, madje edhe të vetëflijohet, po e desh puna...

(Botuar në gazetën "Telegraf", më 8 dhjetor 2009).

NË VARGUN E BOTIMEVE TË KOLONËS KAMBANA-POEZIA E ZGJEDHUR SHQIPE, SHTËPIA BOTUESE “TOENA” I SHTOI KËSAJ BIBLIOTEKE PËRMBLEDHJEN ME POEZI TË ZGJEDHURA TË SHKRIMTARIT TË NJOHUR HIQMET MEÇAJ, TITULLUAR “ KUJTESË E SHPIKUR”

Më 22 Nëntor me nisiativën e studiuesit Zotit Foto Malo dhe të shkrimtarëve Murat Aliaj dhe Myslim Maska, në ambientet komode të “Shkolla Shqiptare” që drejtohet nga intelektuali dhe biznesmeni Shqiptar Lorenc Koka u zhvillua diskutimi i krijimtarisë letrare për shkrimtarin dhe poetin shumë të njohur HIQMET MEÇAJ.

Kishin ardhur për të nderuar dhe vlerësuar krijimtarinë në vite të H. Meçaj shumë krijues, shkrimtarë, poetë, studiues, aktor e të tjerë, si dhe Hiqmetit iu bën shumë telefonata nga miq e shok që nuk kishin mundësi të ishin të pranishëm.

Ishin të pranishëm: Studiuesi Foto Malo, shkrimtari Murat Aliaj, prozatori dhe poeti Myslim Maska, poetët Stefan Martiko, Odise Goro, Andi Meçaj, Ndue Marku, Koço Mërtiri, Luan Xhuli, Leon Lekaj, kritiku Alush Avduli, Dhimitra Malo, A. Gjata e të tjerë.

Aktivitetin e hapi studiuesi F. Malo i cili përcolli tek të pranishmit jetën dhe aktivitetin krijues ndër vite të Hiqmetit. Dhe Hiqmeti dhe Fotua janë personalitete të letrave shqipe që i përkasin brezit që kanë krijuar (shkruar) qysh herët, nga vitet 60 e deri në ditët tona.

Më pas e morri fjalën poeti S. Martiko. Ndër të tjera Stefani tha se: -H. Meçaj është një gur këndor në krijimtarinë letrare shqipe. Hiqmeti ka karakteristikat e tija si në formë dhe në përmbajtje në krijimtarinë e tij të gjatë letrare të prirura nga kërkesa domethënëse bashkëkohore në poezi dhe në prozë. Krijimtaria letrare e Hiqmetit është vlerësuar dhe çmuar qysh në krijimet e hershme të tija nga lexuesit dhe kritika, duke e radhitur Hiqmetin një nga poetët më të mirë modern. S.Martiko tërhoqi vëmendjen se në Shqipëri janë krijuar klane krijuesish, që gjithçka e mendojnë se poezia dhe proza rrotullohet rreth tyre dhe harrojnë se ka dhe poetë e shkrimtarë të tjerë me vlera letrare, si për shembull H.Meçaj.

Shkrimtari M.Aliaj, gjatë diskutimit të tija tregoj se, Hiqmetin nga afër e kam njohur në Athinë pas viteve 90. Por gjatë gjithë jetës time krijuese e kam pasur një mik të ngushtë shpirtëror që e lexoja dhe “merrja” prej tij artin e të krijuarit ndryshe. Koha, thotë Murati e veçoi, e vlerësoi dhe e radhiti si ajkën e krijuesve më të mirë vlonjat F.Arapi, H.Meçaj dhe Sh. Tiganin.

Poeti Koço Mërtiri u shpeh se: H.Meçaj e kam lexuar qysh në vitet kur isha në gjimnaz. Hiqmeti ka një lirikë të pastër në formë, plotë ngjyrime ku mbizotëron filozofia e mendimit. Ai është i kuptueshëm dhe poezia e tij ka evoluar natyrshëm drejt modernes.

Poeti lirik Odise Goro me fjalët e tija të zgjedhura lirike krijoj një atmosferë të ngrohtë letrare ku përcilleshin vlerat e poezisë së Hiqmetit.

Prozatori dhe poeti Myslim Maska u paraqit para auditorit me një studim të veçantë rreth karakteristikave, vlerave dhe veçorive të mendimit filozofik në romanin “Kukullat e pyllit”.Ky roman, për vlerat, mendimet dhe mesazheve që përcjell ka lindur dhe diskutime nga krijues të ndryshëm

Më pas diskutuan Alush Avduli, Dhimitra Malo e të tjerë. Por një bukuri të veçantë dhe atmosferë festive letrare me kujtimet dhe interpretimet e aktorëve Lefter Simoni dhe Merita Dabulla. Herë pas here të pranishmit shijuan forcën poetike të poezive të Hiqmetit duke interpretuar me shumë profesionalizëm poezi të zgjedhura të poetit H.Meçaj. Çaste shumë interesante u krijuan kur të pranishmit iu bën shkrimtarit dhe poetit H. Meçaj pyetje të ndryshme rreth problemeve të ndryshme krijuese të autorit në vite.

Hiqmet Meçaj lindi më dy Maj 1945 në Qytetin e Ballshit nga prindër me origjinë nga fshati Kallarat i Vlorës. Më 1963 mbaron shkollën e mesme “Halim Xhelo” dhe i del e drejta e studimit në Fakultetin e Historisë dhe të Filologjisë, dega Gjuhë-Letërsi Shqipe. Boton për herë të parë më 1963 poezi në Revistën “Nëntori”.

H. Meçaj është i përfshirë në disa antologji në prozë e poezi si:

- Antologji për Skënderbeun me prozë e poezi 1968

-Përfshihet në antologjinë “Vargje të zgjedhura” me poetë më të mirë të kohës 1970.

-Përfshihet në antologjinë “Antologjia e letërsisë për shkollat e mesme” 1970

-Në vitin 1964 pranohet në Lidhjen e Shkrimtarëve të Shqipërisë.

-Më 1966 fiton konkursin mbaruniversitar me një studim për krijimtarinë e Mjedës.

-Më 1971 fiton çmimin e dytë në Konkursin Kombëtar me librin “Tregime për fëmijë”

-Më 1983 boton vëllimin poetik”Tokë e pagjumë” si libri më i mirë i vitit.

-Antologji të tjera të shumta ku Hiqmeti është bashkautor .

Në prozë:

-“Kukullat e pyllit”, roman, 2003

- “Për askund”, tregime, 2003

-“Çikpaku”, roman, 2007

- Si dhe në shumë antologji të tjera në prozë ku H.M është bashkautor.

Kanë thënë për H.Meçaj:

Agim Vinça

H.Meçaj duket në shikim të parë, një poet i disiplinuar, që kontrollon mirë frymëzimin dhe shprehjen. Mirëpo poezia e tij ka dredha dhe shpërthime të brendshme. Meçaj është një krijues që arrin drejtpeshimin ndërmjet ritmit dhe mendimit, ndërmjet fjalës dhe ides, formës dhe përmbytjes.

Moikom Zeqo:

Poeti i vërtetë mbetet poet i vërtetë në të gjitha kohërat. Shkruan shumë mirë në prozë, gjë që e dëshmon me romani e tij të fundit.

Mihallaq Qilleri:

Hiqmeti është jo vetëm një poet i lindur, por dhe një intelektual klasi, që analizën e viteve të trnzicionit shqiptar e bënë si si rrallëkush, pa ripërtëritjen tragjike të ithtarëve të luftës së klasave, që ia hodhën atë shoqërisë shqiptare mbi shpinë,kur ajo qe plagosur keq.

Visar Zhiti:

H.Meçaj është emër i njohur në poezinë bashkëkohore shqiptare. Ritmet e emocioneve të tij, sa qytetare aq dhe me frymë origjinale labe, gjithmonë duke rënduar drejt lirisë së individit, sa i veçantë aq dhe universal kanë marr ngjyrime të reja, bashkë me atë të dheut-amë dhe të një qielli gjeneral dhe prap të një qielli tjetër, përplasja e të cilëve jep dritë të beftë.

Përgatiti Arqile Gjata

25-11-2009

Athinë

BOTIMET SHQIPTARE MË TË PREFERUARIT

NË LIBRARITË E KRYEQYTETIT

27.08.2009 00:02 - Kategoria: Kulture

Ky sezon veror shënon rritje të veprave nga autorë shqiptarë

Gjatë këtij sezoni veror botimet shqiptare janë ato që po kërkohen çdo ditë e më shumë nëpër libraritë e kryeqytetit. Ndryshe nga pushuesit e huaj që interesohen të blejnë kryesisht kartolina, qytetarët shqiptarë janë më të interesuar në blerjen e librave. Botimet shqiptare janë me të kërkuara pasi numri i blerësve të tyre sa vjen dhe po rritet, ndryshe nga një vit më parë kur preferoheshin më tepër librat dhe botimet e huaja. Letërsia shqipe me historitë dhe ngjarjet që ajo trajton, duket se ka bërë për vete lexuesin, pasi disa kohë më parë ajo gjatë sezonit veror nuk ka qenë kaq shumë e kërkuar. “Kemi vënë re se këtë sezon lexuesi po tërhiqet më tepër drejt librit shqip”, konstaton edhe një prej punonjësit e një prej librarive më të mëdha të Tiranës. Rritja e botimeve ka bërë që gjatë verës në librari dhe biblioteka të hyjnë edhe dhjetëra botime të reja. Pas suksesit të parë të romanit “Të jetosh në ishull”, i cili vazhdon të jetë ndër më të kërkuarit, autori Ben Blushi po vazhdon të korrë suksesin e radhës më romanin, “Otello-Arapi i Vlorës”. Ky është edhe një ndër titujt më të shitur shqiptarë. “Otello-Arapi i Vlorës” romani i dytë i Ben Blushit është një ndërthurje midis trillimit të autorit me të vërtetën historike. Autori i vendos personazhet mes Vlorës dhe Venedikut të viteve 1600. Një tjetër botim për të cilin po flitet shumë së fundmi është edhe “Midis Nanos dhe Berishës” i ish presidentit të republikës Alfred Moisiu. Në këtë libër vijnë në duart e lexuesit kujtimet dhe ngjarjet, ndërhyrjet dhe veprimet, sukseset dhe dështimet, dëshirat dhe mundësitë etj, që e kanë shoqëruar z. Moisiu për periudhën e mandatit të tij presidencial. Por nuk duhet të harrojmë edhe shumë botime të autorëve të tjerë, të cilat u përkasin si romaneve, studimeve, botimeve historike dhe atyre për fëmijë. Të tillë mund të përmendim librin, “Kryengritja e Delvinës, 1937”, “ Formimi i foljeve në gjuhën e sotme shqipe”, romanet “Kukullat e Pyllit” nga Hiqmet Meçaj , “Vila me Dy Porta” me autore Vera Bekteshi e të tjerë. Përveç autorëve shqiptarë, të pëlqyer janë edhe disa nga emrat më të njohur të autorëve të huaj. “ Engjej dhe Djaj” i Dan Brown, “Një zemër e dobët”, Fjodor Dostojevski . “Fund vere” Danielle Steel, “Njëqind vjet vetmi” Gabriel Garsia Markes, e shumë të tjerë duke përfshirë edhe autorët e rinj.

Vera vazhdon me historitë rozë

Temat më të rëndësishme dhe më të trajtuara në letërsinë e kësaj vere, si për veprat shqiptare edhe për ato të huaja, janë historitë “rozë”. Poetët këtë herë kanë dashur ti japin më tepër rëndësi ndjenjës. Arti këtë radhë i është kushtuar femrës, së bukurës dhe mbi të gjitha ndjenjës universale të dashurisë. Historitë roze vijnë këtë herë nga romane te mbushura me pasion. “Seksi dhe martesa”, libri i June Hunt, është një ndër më të pëlqyerit. Sandra Brown ka sjelle “Nata me një te panjohur”, një roman interesant i cili zbulon ndjenjat dhe përjetimet e një çifti te sapo njohur, një roman i cili ka brenda pasionin dhe ankthin qe bart një njohje momentale. “Zgjimi i pasionit” është një tjetër roman roze te cilin e sjell për lexuesin Junde Deverant. Një pasion i shuar, qe arrin te zgjohet. Ky roman është një rrugëtim i gjatë përmes përjetimeve dhe rrëfimeve te vete autores, e cila ka shkruar shume mbi rizgjimin e një pasioni. Duket se pikërisht janë temat e dashurisë më të pëlqyerat për lexuesin shqiptarë pasi kjo ka sjellë edhe rritjen e numrit të lexuesve. Një lexues më shumë është një lajm i mirë. Që do të thotë që shqiptarët jo vetëm u janë kthyer librave, por parapëlqejnë edhe historitë “roze” çka i largojnë nga stresi dhe problemet e përditshme jetësore.

Titujt e rinj, më shumë romanca

Këtë sezon veror stenda e librarive janë pasuruar me një numër titujsh të rinj. Por ashtu si dhe në sezonet e tjera ajo që të bien në sy janë më së shumti romancat. Këtë sezon emra autorësh të njohur shqiptarë dhe të huaj vijnë me botimet e tyre pranë lexuesve. Kështu autorë si Anne Holt, Elizabeth Gilbert , Stephanie Meyer etj, vijnë pranë lexuesve me historitë dhe ngjarjet që ata sjellin në botimet e tyre.“Xhevahiri i Medinës”, është një prej librave më të rinj, të sjellë së fundmi dhe në libraritë e Tiranës. Ky roman i shkruar nga Sherry Jones, vë në qendër të tij aventura dashurie dhe besnikërie në një trajtesë historike mbi disa prej figurave të rëndësishme të islamit.“Atë që meriton”, është romani thriller më i ri i autores Anne Holt. Në këtë roman trajtohet një gjurmim i kujdesshëm dhe tronditës i mentalitetit në shoqërinë norvegjeze në 50 vitet e fundit. “Ha, lutu dhe dashuro”, është libri psikologjik i autores Elizabeth Gilbert. Në këtë libër autorja sjell këshilla të ndryshme për femrat përmes historive dhe të një gruaje italiane, indiane dhe indoneziane, të cilat gjatë gjithë jetës së tyre janë vënë në kërkim të gjithçkaje. Libri është botuar në shtëpinë botuese “Dudaj”. Për të gjithë ato femra që vuajnë nga “Sindroma e shopping” shkrimtarja italiane Mariafrancesca Venturo sjell këtë roman të bukur, si një palë këpucë firmato, si një butik i famshëm.“Muzgu”, romani i autores Stephanie Meyer, është cilësuar nga gazeta prestigjioze amerikane New York Times, si libri më i shitur dhe më i suksesshëm i vitit.

Ky roman që trajton historinë e një dashurie të fshehtë, protagonistët e së cilës janë gjithmonë në kërkim të mbijetesës, është sjellë për lexuesin shqiptar nga shtëpia botuese “Morava”. “Tempulli i dashurisë” i Timeri Murani, është romani ekzotik, i zjarrtë, joshës dhe i fuqishëm, i cili rrëfen historinë e Mugalit të Indisë. Në bregun perëndimor të zonave të Gangut, gjendet Taxh Mahali, një ëndërr e mermertë, një pikë tërheqëse për mijëra turistë. Ky tempull i mbështjellë nga gojëdhëna është përmendorja e një dashurie të zjarrtë, një varr të cilin e ngriti një mugal indian për gruan e tij të dashur. Në këtë roman zbulohet historia e dashurisë dhe intrigave të pallatit mbretëror dhe luftërave për pushtet. “Dielli i skortave”, është romani i ri i autorit Laurent Gaude. Ky roman thelbësisht njerëzor merr përsipër të tregojë historinë e një familjeje nga Pulia prej vitit 1879 deri në ditët tona. Ky libër është botuar nga shtëpia botuese “Papirus”. Pirro Andoni sjell botimin “Atje larg”¦ në fund të botës”, shqiptaro-argjentinasit në ditarin e ambasadorit. Ndërkohë që romani i parë i Paolo Giordanos vjen nën titullin “Vetmia e Numrave Prim”. Autori i lindur në Torino në vitin 1982 me romanin e tij të parë ka rrëmbyer një prej çmimeve më të rëndësishme italiane për letërsinë siç është “Strega”.

Botime të reja në letërsinë për fëmijë

Ashtu siç edhe konstatuam në disa nga libraritë e kryeqytetit ajo që vlen të përmendet është edhe fakti i shtimit të botimeve dhe shitjeve të librave për fëmijë. Shitjet e librave për fëmijë nuk mungojnë në asnjë stinë. Për disa janë prindërit ata që i shtyjnë fëmijët të lexojnë sa më shumë. Këtu futën fëmijët e brezit parashkollor. Për këtë kategori shërbejnë librat me ilustrime. Këto libra përmbajnë figura dhe ngjyra të ndryshme të cilat shërbejnë për zhvillimin e inteligjencës tek të vegjlit e moshës nga dy deri në gjashtë veç. Përveç kësaj kategorie edhe fëmijët që vazhdojnë shkollimin para-universitar janë blerës të mirë të librave. Madje tek fëmijët vihet re një fenomen i veçantë. Të rritur në brezin e elektronikës dhe lojërave dhe video-game shpesh mendohet që fëmijët e sotëm nuk lexojnë. Kjo nuk është e vërtetë sepse ka shumë fëmijë që u pëlqen të lexojnë, por edhe atyre që nuk u pëlqen janë të detyruar nga shkolla, që të lexojnë një sërë titujsh gjatë vitit shkollor. E gjithë kjo bën që shitjet e librave për fëmijë të shiten vazhdimisht në çdo kohë dhe fëmijët të mbeten blerësit më të rregullt. Disa nga titujt më të shitur për sa i përket literaturës për fëmijë janë: Seria e aventurave te Çufos (4 libra) Bushaka Legjenda e kalorësit të Skënderbeut, Gaqo Bushaka, “Pushimet e Çufos”, Gaqo Bushaka Çufoja në shtëpinë e çudirave, Gaqo Bushaka “Perralla shqiptare 100 + 1 nate”, “Aventurat e Kapitenit Grif”, Xhek London, “Aventurat e Lizës në Botën e Çudirave”, Leëis Carroll, “Çarli dhe fabrika e Çokollatave” Roald Dahl, “Çufoja dhe Bubi Kacurrel”, Gaqo Bushaka e shumë të tjerë.

ISTREF HAXHILLARI

Istref Haxhillari u lind në Pogradec, ku mbaroi arsimin e mesëm. Më 1977 u diplomua për Fizikë në Universitetin e Tiranës. Më 1985 kreu kursin pasuniversitar për këtë specialitet. Ka qenë mësues, drejtor shkolle, inspektor, shef i arsimit të rrethit Pogradec, përgjegjës i burimeve njerëzore në Drejtorinë Arsimore, etj. Aktualisht mësues në shkollën e mesme të qytetit. I martuar me tre fëmijë. Është dashuruar me letërsinë që herët. Prej disa vitesh ka botuar tregime, ese dhe publicistikë në shtypin periodik, një pjesë e të cilave u botuan në prill 2007 në librin “Përthyerje”. Pjesa e dytë nën titullin “BUIS”, në proces botimi. Eseja “Pesha e kohës”, botuar në vitin 2008. Proza “Bari i ujkut” botuar në vitin 2009. Novela “Ëndrrat kryqëzojnë kohën”, dygjuhëshe, shqip dhe anglisht botuar në vitin 2009. Botime në shtypin letrar të Tiranës, në revistat: “HAEMUS”, Bukuresht dhe “The Eastern European Messenger”, Londër, etj.

MOKRA E SHPËRFILLUR

(Etyd )

Fillesë:

Qarkullon prej shekujsh nëpër Mokër

thënia e lashtë se Debrova e bën Romën,

po Roma nuk e bën dot Debrovën.

Nëpër rrjedhat e kohës, Mokra dhe mokrarët, krenarë e të përfillur, punëtorë e të besës, të mençur e shakaxhinj, të gjendur në të mira e të këqia si rrallë të tjerë. Kush vajti e nuk mbeti mahnitur nga përthyerjet dhe bukuritë e pashoqe të vendit e natyrës, nga pritja e ngrohtë që zë fill te shpirti i njeriut, nga ajo dollia e hollë plot nur, e vjetër sa dheu mokrar?

Mbi këtë vend të bekuar dora e zotit ka shkundur hire natyrore pa kursim.

Parë nga lart ngjason si qënie e gjallë stërmadhe, shpërfaqur si një çudi në këtë cep të dheut, me kokë mbështetur përmbi Kozic dhe trupin e hijshëm shtrirë gjer tutje fushës së Përrenjësit. Shkumbini, gjaku i saj i pastër e përshkon të gjithën si enë e spërdredhur pambaruar kurrë.

Që kur, rrotull njëmijë vjet më parë, një perandor i huaj, habitur nga mullinjtë e shumtë (mokrat) përgjatë lumit, shqiptoi për herë të parë fjalën Mokër, vendi mban këtë emër të rëndë me shumë kuptim.

Ka qenë një kohë kur trojet tona mbanin me bukë një zonë shumë të gjerë. Drithi mbillej e korrej në fushë, po bluhej në male se aty ishin mullinjtë radhë - radhë e gjithfarësh, falë Shkumbinit ujëshumë dimër e verë. Dalëngadalë emri i krahinës u lidh ngushtë me bukën. Dhjetëra mullinj në Dunicë, Kalivac, Trebinjë, Zëmçë, Slabinjë, Losnik e sa e sa fshatra të tjerë, bluanin pa pushim grurë e misër, që vinte nga anë e anës. Gurët e mullinjve vërtiteshin hareshëm, zhurmonin dhe jepnin, pa u lodhur asnjëherë, bukën që mbante gjallë jetën e mijëra njerëzve të cilët udhëtonin ditë të tëra për të ardhur gjer këtu. Mullixhinjtë tanë, mjeshtra të blojës, kishin zënë miqësi të shumta se banorët e hershëm të fushës së Korçës, ata përreth liqenit të Ohrit e shumë më tepër se kaq, u jepnin me dëshirë nuse djemve mokrarë.

A mos është e rastit që përplasja e madhe e Skënderbeut me pushtuesit turq në përnisjen e saj u bë fushës së Përrenjësit dhe të parët luftëtarë ishin mokrarët?

A mund të gjejë njeriu, sado të përpiqet, ndonjë qoshe të historisë së trazuar të atdheut tonë ku mokrarët të mos kenë qenë rreshtuar në anën e zhvillimit, sado vetëmohim e mund të jetë dashur?

Sigurisht nuk mund të gjejë se kjo copëz e sertë e dheu të Arbërit, nuk ndenji kurrë mënjanë përballë dallgëve të betejave në të gjitha kohët e shkuara.

Mokra jonë ka qenë vërtet zonjë e rëndë.

Po tani?

E shpërfillur si kurrë më parë, lënë mënjanë pas dore e ka mbuluar pluhuri i harresës. Fshatra gjysmë të braktisura, lagje të tëra kthyer në murishte me ndonjë shtëpi të rrallë mbetur diku, pa u vënë re në një qoshe. Më së shumti të zë syri pleq që ecin gërmuqur rrugëve pa gjallëri dhe fëmijë. Të rinjtë dhe burrat në moshë rrahin dherat e huaja, veçan ato të Greqisë, vinë më të rrallë sjellin ca thasë me miell dhe ikin përsëri. Të tjerë që nuk kanë mundur të çajnë jetojnë me shpresën se një ditë edhe ata do të ikin ashtu si të tjerët.

Ka edhe një pjesë që hahen me dheun, plugojnë me parmendën e stërlashtë ku, në vend të qeve, mbrehin kuaj e gomerë a thua se nuk jetojnë në shekullin e njëzetenjëtë po diku në prehistori!?

Ca të tjerë, që nuk janë të paktë, jetojnë vetëm me dru zjarri për ngrohje. Zhbëjnë pyjet e mbetura rralluar shumë dhe i shesin. Presin ahet qindravjeçarë me keqardhje, po ç’të bëjnë tjetër për të nxjerrë bukën e gojës?

Migrimi bën kërdinë. Mot pas moti largohen dhjetëra familje ku të mundin e si të mundin po vetëm të ikin sikur i ndjek pas fati i lig, apo ndonjë kuçedër nga ato të qëmotit shpërfaqur prej nëndheut!?

Ç’të jetë ky mallkim pa fund, i dhimbshëm përtej vetë dhimbjes? Përse mokrarët ikin dhe vetëm ikin..?

Nezhdeti, një miku im i mençur, që e do vendin dhe njeh si rrallë tjetër historinë mokrare, nga ata që nuk kanë mundur të ikin akoma, ( apo ndoshta nuk duan të largohen) më tha:

-Po vazhdoi kështu do të vijë së shpejti një ditë kur njerëzit në këto viset tona do të bisedojnë vetëm për qentë e njëri - tjetrit.

Fjalë me kuptim të madh, të dhimbshme po thellësisht të vërteta.

Poeti dhe mendimtari romak, Virgjili, para dymijë e ca vjetësh thoshte se perëndia u jep tokë, ujë dhe pyll, përmasa thelbësorë të jetës, vetëm njerëzve të mirë që nuk i shpërdorojnë po u falen si të shenjta. Të tri këto përbërëse jetësore janë derdhur pa kursim mbi viset tona dhe mokrari nëpër shekuj i ka adhuruar si perëndi. A thua tani nuk i do më?

Buka e kurbetliut ngjyhet me djersë e turp përzier bashkë, po jo rrallë edhe me gjak. Sfilitja e rrugës në këmbë me ditë të tëra, përngritja e skajshme në se do të arrijnë atje ku janë nisur dhe a do të gjejnë punë, meraku i pamat për ata që kanë lënë pas janë bashkudhëtarët e përhershëm të emigrantit.

Bëjnë çdo punë, pa naze, veçan në bujqësi ku janë mjeshtra të prodhimit, ushtruar brez pas brezi nëpër kohë. Po edhe pllakaxhinj, muratorë, ndërtues shijehollë, suvaxhinj, zanate që i tretin djemtë tanë atje në dheun e largët, ama përbuzja nuk u ndahet, në çdo çast ndihen të huaj mes të huajve. Të gjitha i përtypin, shpesh me shpirt ndër dhëmbë, po vazhdojnë të punojnë me vite, shkojnë e vijnë pa pushim.

Atje në dhe të huaj ngrenë banesa të hijshme, hapin dhe zgjerojnë rrugë të kohës, kullosin tufa të mëdha me dhen e dhi, mbjellin dhe korrin, robtohen ditë për ditë kokulur vetëm të marrin atë pagë shumë herë më e lartë se për çdo punë që mund të bëjnë në vendin e tyre. Po të kuvendosh me ta, po të hysh sado pak në botën e kurbetllinjve ndjen përnjëherë se pas dukjes së jashtme, eurove që mbajnë nëpër xhepa, fjalët për çuditë e atjeshme, fshihet zhgënjim i madh, i pamat. Me duar të plasaritura nga puna e rëndë, po të gëzuar që janë kthyer përkohësisht në vendin e tyre, qeshin me gjithë shpirt, siç nuk mundet kurrë të gëzojnë apo qeshin andej në dhe të huaj.

Bujari nga një tjetër fshat mokrar, gjeti nja dy dhoma me qira në Pogradec ku solli fëmijët dhe plakën e moshuar.

-Kot rrinin atje, - më tha, - së paku këtu i kam më afër. Vij i shikoj, çmallem, u sjell ndonjë lek dhe nuk ngjitem gjer andej.

-Le të bëhet rruga Pogradec - Trebinjë, siç i ka bota pa m’u thafshin këmbët po shkela më kufirin, - më tha një burrë rreth të dyzetave nga Çezma. - Kam dhjetë dynym në Kamnik, po tokë ama jo si ajo ku mbjell tërë këto vite duhan në Greqi.

-Ngrita një baxho në Bishnicë, nxjerr bulmet me qumësht deleje e dhie që bie aromë trëndeline dhe pishe, po ku ta shes? E sjell në Pogradec me njëmijë mundime, shpenzime pa hesap, po se e merr njeri thua ti? Hiç ore hiç nuk të pyesin,

e kanë më kollaj atë djathin e lirë maqedonas që nuk arrin as gjizën tonë, - thotë Rexhua, i mirë e i pashëm si ai rrallë tjetër, mjeshtër i bulmetit.

Nismë e hollë dhe e mençur ajo e Zanit në Rrotokal që me kredi ka ngritur një bahçe të bukur mollësh, po heq të zitë e ullirit për t’i shitur dhe të ardhurat nuk shpërblejnë mundin e tërë familjes së shtuar.

Të gjitha bisedat, sido që thuhen e sido që shprehen, të çojnë në dy hulli.

Pasuritë e Mokrës humbasin apo kalben, nuk zhvillohen, nuk çajnë se s’mund të tregtohen për shkak të rrugëve. Në tërë këta vite nuk u ndërtua asgjë për të qënë, po bëju sot e prishu mot. Atyre që e kanë në dorë dhe detyrë nuk u ka shkuar në mendje se më së pari duhen ndërtuar me të gjithë përbërësit, sipas kohës, dy rrugë kryesore, ajo Pogradec - Trebinjë dhe Përrenjës - Proptisht.

Në vend të tyre janë çarë rrugë mbi rrugë mes fshatrash që i ka fshirë dimri më i parë duke përkeqësuar gjendjen e mëparshme pasi kanë shformuar strukturën e tokës dhe kanë shkaktuar shembje masive. Tri herë u “ndërtua” rruga Kalivaç - Dunicë po rrugë nuk ka. Vetëm 24 km është largësia nga qyteti në Trebinjë, pak më shumë se ajo e Linit, po duhen tre orë sfilitje të vesh e të vish nga gjysmë ore të tjetrës…

Mund të vazhdojmë kështu shumë gjatë.

Si nuk u ka vajtur mendja atyre që kanë drejtuar këtë vend dje apo këtyre të sotmëve se paratë e taksapaguesve duhet të venë atje ku u shërbejnë prodhuesve mokrarë që të nxisin punën dhe biznesin vendas? A thua mungojnë specialistët e vërtetë që bëjnë llogari të sakta e të qarta, apo ca të tjerë më të fuqishëm nuk e duan këtë zhvillim?

Le të presim e shpresojmë më të mirën..!?

Një kasap i shkathët mokrar ka marrë me qera atë lokalin përkrye rrugës kyçe në Pogradec dhe bën goxha punë.

-Je djalë i zoti, - i them, - si të shkon puna?

-Nuk qahem, - ma kthen, - jam lidhur me ca që sjellin viça përtej kufirit dhe ndërroj një me dy se këta tanët sidomos viçat e fshatrave të zonës sonë pëlqehen shumë andej, nuk ka si mishi i tyre.

Fshatari që e rrit fiton më pak se gjysmën e vlerës, pjesën tjetër e përlajnë këta të tjerët që e këmbejnë dhe shesin mishin e huaj për atë të vendit. Po t’i biesh lapsit leverdia nuk përmbush mundin e rritësit të vendit.

Kullotat pafund në çdo fshat të Mokrës mund të mbarështojnë bagëti pa hesap, të imta e të trasha, biznes me leverdi në pamje të parë, ama po të hysh në brendësi e kupton kollaj se nuk është ashtu.

Deri tani asnjë politikë nxitëse për këta lloj prodhuesish siç kemi dëgjuar në vende të tjera. Prodhimi bio mokrar në të gjitha zërat shkon dëm, nuk e përball mundin e madh që kërkon, prandaj ata që e provojnë heqin dorë dhe zgjedhin rrugën e kurbetit ku, për punë të tilla, fitojnë shumë më tepër.

Kur do të kujtohet ndonjë qeveri nga ato që vijnë e ikin se pa nxitur prodhimin vendas, cilësisht më i mirë se ai që vjen nga jashtë shumë larg këtij tonit, nuk mund të ketë zhvillim? Deri kur kombi ynë do të vazhdojë të mbështesë mbrothësinë e tij jashtë punës dhe prodhimit vendas? Më në fund kur do të duken realisht ato politikat nxitëse që do t’u hapin rrugë zhvillimi pasurive të zonës të shumta e lloje - lloje, që të mbledhin sërish mokrarët shpërndarë kudo, larg dheut të tyre të begatë?

Së fundmi janë shpërfaqur edhe ca që u kanë vënë syrin pasurive të nëntokës mokrare. E nxjerrin pa mundim se minerali është në sipërfaqe, e shesin si të ishte malli i tyre fare lirë jashtë dhe po vënë pasuri. Me këtë pasuri bëhet Shqipëria e tërë jo vetëm Mokra, se nuk ka dalë më kot ajo fjala e urtë që përmendëm në krye të këtij shkrimi, po kush i peshon kaq hollë punët? Mungojnë ekonomistët e vërtetë që shohin përpara apo mendje të mbrapshta duan të kundërtën?

Le të presim dhe shpresojmë më të mirën..!?

PARALELE QË PRITEN

(“Angelus Novus”, një libër ndryshe)

Një jetë e çuditshme, e pangjashme me të tjera ose tepër e rrallë, me kapërcime të pazakonta është ajo e shkrimtarit të talentuar Bashkim Shehu. Biri i përkëdhelur i kryeministrit më të fuqishëm dhe më jetëgjatë në historinë moderne të Shqipërisë, që eksploroi botën e qytetëruar kur të tjerët nuk guxonin të mendonin për të, kaloi më pas për afro dhjetë vjet në kalvarin e burgut më famëkeq të vendit, atë të Burrelit. Pas eliminimit fizik dhe politik të Mehmet Shehut, hero i luftës antifashiste të Spanjës, komandant legjendar në luftën e dytë botërore dhe pastaj ofiqari komunist më i fuqishëm pas Enver Hoxhës, Bashkimi dhe familja e tij vuajtën peshën e rëndë të përndjekjes.

Mbi persekutimin e diktaturës komuniste kanë shkruar autorë të mirëfilltë, po më së shumti qytetarë të thjeshtë, që shprehin mllefin e grumbulluar, zbulojnë pamje të llahtarshme të burgjeve, akuzojnë persekutorët, kërkojnë të drejtat e tyre. Në dallim nga të gjithë këta, autori i romanit “ Angelus Novus ” nuk akuzon direkt askënd, nuk merr përsipër të qahet e të kërkojë revansh apo rivendosjen e të drejtave të humbura në dhjetë vite burgim politik. Në morinë e bashkëvuajtësve ai zgjedh Mark Shpendin, një verior nga Nikaj - Mërturi i largët e i humbur në Ninderlandin e Shqipërisë, njeri me mendje të pazakontë, ndonëse me shkollim minimal, lënë përgjysmë në Tiranë për motive politike. Bisedat e burgut, dialogët Shehu - Shpendi janë traktate të mirëfillta filozofike, mënyra të holla trajtese për jetën dhe vdekjen, për marrëdhëniet njerëzore dhe sistemet politike, dashurinë dhe mendimin.

Autori ve përballë Mark Shpendit, një filozof çifut të përmasave botërore dhe heq paralele të habitshme me konceptet e tij për të njëjtat panele që interesohet Marku. Valter Benjamini, i ndjekur nga nazistët në hullinë e luftës botërore vret veten në Port Bou, fshat në fund të Spanjës dhe fillim të Francës. Në roman kryqëzohen dy këndvështrime të kundërta gjeografike, nga memoriali i Valter Benjaminit në Port Bou të Spanjës, prej ku pak me vështirësi duket deti dhe Burrelit, më saktë burgut të Burrelit tepër larg detit. Në hapësirën midis dy pikave të përlargëta ngjarjet rrokin historinë e tërë Europës dhe më përtej saj. Fokusohet viti 1987 në mjediset e burgut, por meditimet shkojnë deri në motin e largët 1920 dhe përkëtej në vitet e para të shekullit XXI, ku autori udhëton nëpër botë me peshën e rëndë të kujtimeve që ngacmojnë shpirtin e ndjeshëm të krijuesit elegant, tejet të ndjeshëm në letrat e sotme shqipe.

Loja me kohën është një imazh i universit, i pa plotë ashtu si e koncepton Bashkim Shehu. Ai, ndryshe nga të gjithë, beson se nuk ka një kohë të vetme absolute por një seri e pafundme kohësh paralele apo konvergjente, që priten dhe alterrnohen por çuditërisht shpërfillen nga njerëzit. Kjo shumësi kohësh zapton të gjitha mundësitë.

Marku ka lindur pas vdekjes së Benjaminit dhe është në moshë po aq vite sa tjetri është larguar në gjumin e pacak. Valter Benjamini qe filozof i kompletuar dhe shkrimtar apo diku pezull midis të dyve, shkroi traktate dhe zhvilloi idetë e tij në libra të plotë, prej të cilave njerëzimi përfitoi, ndërsa Marku nuk ka shkruar asnjë libër, nuk ka shkollim të plotë, nuk e njeh Benjaminin as teoritë e tij filozofike e letrare. Megjithë këto kundërshti të skajshme, autori ka qëmtuar një paralele interesante që e përshkon librin nga fillimi deri në fund. Një fat i përbashkët, si konstante e hidhur njerëzore bashkon dy jetë skajërisht të largëta në të gjitha përshfaqjet e tjera.

Arti apo mendimi i lirë dhe doktrina janë të ndryshëm; pavarësisht nga doktrinat, arti dhe mendimi kanë shkëlqyer, ky është paradoksi i tyre pa të cilin nuk ka progres. Doktrinat kanë mbrojtur vetveten nga heretikët, kanë përdorur dhunë të përgjakshme dhe dhunë të pagjakshme (shpirtërore), që përzihen fatalisht në burgun e Burrelit famëkeq. Doktrinat e ngurta stërgjata kanë tentuar të zaptojnë shtigjet e mendimit, pikërisht duke predikuar lirinë. Pranëvendosje e përçudnuar e kundërshtive të papajtueshme. Valter Benjamini kishte arritur në deduksione të tilla në mënyrë shkencore, përmes analizave të holla me argumente të shumta, qëmtuar nga të tjerë filozofë dhe autorë të mëdhenj, që e kishin shtyrë historinë e njerëzimit drejt progresit.

Mark Shpendi arrin në të njëjtin përfundim në mënyrë empirike, falë mendjes së pazakontë dhe kujtesës që regjistron e etur çdo bisedë me autorin, të dy bashkëvuajtës në Burrelin e hidhur gjatë shëtitjes dyorëshe nëpër mjediset e ngushta të burgut. Mark Shpendi i Bashkim Shehut të kujton Funesin, njeriun e kujtesës të Borgesit, për të cilin e tashmja dhe e kaluara më e parëndësishme kishin fituar një shumllojshmëri dhe qartësi të papërballueshme. Përceptimi dhe ndijimi i Markut ishin të pagabueshme, ai mundej të rindërtonte të gjitha ëndrrat dhe midisëndrrat për shtojzovallet e vendit të tij, një mrekulli e eposit shqiptar në shekujt e shkuar. Një mendim apo shprehje të herëshme e riprodhonte besnikërisht shumë kohë më vonë. Ajo çka mendonte apo imagjinonte njëherë nuk i shlyhej më nga kujtesa. Si produkt i kësaj kujtese të mahnitshme, Marku shquante pandërprerje përparimet e qeta të prishjes, kalbëzimit dhe lodhjes së burgut, dallonte çapin e vdekjes, të ligështisë. Ishte spektator mendjekthjellët dhe mizor i një bote shumëformëshe të çastshme me saktësi të habitshme, që shikonte përtej të zakonshmes në hapësirën e zymtë të burgut.

Në mënyra të ndryshme të dy arritën në përfundimin se nuk e vlen të jetosh në një botë të trishtë me themele të gënjeshtëra, mes armiqësive dhe kundërshtive të tejskajëshme. Valter Benjamini gjeti një mënyrë të saktë e të pariparueshme për të vrarë veten me njëzetepesë tableta, kurse Mark Shpendi nuk e përfundoi aktin e varjes në mjediset e burgut se ishte nën kontrollin e gardianëve, që e rikthyen përkundër vullnetit të tij në jetën prej së cilës donte të largohej.

Të ndryshosh të kaluarën nuk është ndryshimi i një fakti të vetëm, por të heqësh pasojat e saj, të cilat kanë prirje të jenë të pafundme. Me fjalë të tjera të krijosh dy histori të përbotëshme, dy paralele që nuk ka gjasa të takohen diku. Shehu mendon se njeriu nuk e meriton realitetin ekzistues që i paracakton fati, ndaj me anë të imagjinatës dhe shkrimit shpërfill hapësirën e ngushtë të burgut dhe krijon një tjetër realitet, të gjerë e të plotë me të tjera rregulla, si një aspiratë dhe alternativë. Është mendimi i lirë njerëzor që ëndërronte Valter Benjamini, në të cilën zhyten të lumtur edhe autori edhe personazhi i tij.

Burgu është bota e dukshme, përjetimi i llahtarshëm të cilën z. Shehu e vizaton me realizëm tronditës përgjatë romanit të tij, pa shtuar asgjë, sidomos pa komente të cilat ia le lexuesit t’i gjykojë e zhvillojë. Copëza e vogël e njëllojtë e qiellit që shohin të burgosurit ditë për ditë në qindra e mijëra të tilla, kaushët e forcës ku nuk mund të rrinë as shtrirë as në këmbë por në një gjendje të pezullt, të përçudnuar mes jetës dhe vdekjes, vetëvrasjet me varje në hekurat e dritareve të birucave, autori i përcjell me indiferencë tronditëse, efekti i së cilës është më ligështues se çfarëdo qëndrimi vetjak.

Përkundër kësaj duknaje të mjerueshme, Shehu dhe bashkëvuajtësi i tij i parapëlqyer krijojnë botën e tyre, ku lulëzon mendimi i lirë, diskurset filozofike, jetën jashtë telave të burgut, që bëjnë kontrast me groteskun e kohës, dënimet dhe ridënimet e të burgosurve sa herë të huajt vizitojnë Tiranën, përqeshjen e jetës si të qe lodër në duart e gardianit. Nuk ka fakt sado i thjeshtë që të mbyllë brenda historinë e përbotëshme dhe bashkëlidhjen e pambarim të pasojave me shkaqet.

Bota paralele është ajo që synonte të ngjizte Valter Benjamini në traktatet e tij filozofike, por që u shkërmoq nga nazizmi dhe shpirti i tij i madh nuk e përballoi, ndaj i dha fund jetës në moshën 48 - vjeçare. Edhe Marku nuk e kapërdiu, ndaj tentoi t’i jepte fund jetës në ekuinoksin e pranverës, teksa nata u barazua me ditën dhe jeta e tij synoi të barazohej me vdekjen. Pas dështimit, ai nuk tenton më ta përsëritë, por fundi i tij është më tragjik se ai i Benjaminit.

Ballina dhe titulli, Angelus Novus, tabloja impresionuese e Paul Klee - së, janë gjetje e hollë artistike e autorit, sinteza e gjithë romanit, pika ku konverton historia e pamëshirëshme. Angelus Novus është engjëlli i historisë së përbotshme, që largohet dhimbshëm i shtyrë nga erërat e kohës, me sytë nga e shkuara dhe grumbujt e dhunshëm të gurëve nën këmbët e tij. Përimtimi filozofik i tablosë nga Valter Benjamini dhe ngjashmëria e çuditshme e pamjes së engjëllit me portretin e Mark Shpendit e çojnë deri në fund paralelen letrare të Bashkim Shehut.

BOTË E TRISHTË

Akademiku poliglot me interesa shumëplanëshe, (inxhinier, historian, shkrimtar, gazetar, përkthyes), autor tejet i plleshëm në fushën e letrave, më dhuroi para ca kohësh librin “Zinxhiri i anktheve”, (Radiografi e çiltër për vete dhe të tjerë), me autograf elegant. Fillova ta lexoj si manual kujtimesh apo biografi të një autoriteti letrar imponues me shtrirje të gjerë brenda e jashtë vendit. Dora - dorës gjatë leximit, pastaj në fund,perceptimi nisës u përmbys.

Përtej zefilljes dhe duknajës së parë, “Zinxhiri i anktheve” nuk është memuar kujtimesh, as dialog i thjeshtë apo biografi. Përlarg këtyre zhanreve mendoj se libri ka përmasat e romanit, ku autori dhe personazhi konvergojnë në një pikë. Zoti Kyçyku, lëviz nëpër botën e trishtë në përçapje të mundimshme sizifiane për ta modeluar. Nënthënia lexohet pas rreshtave, lëndë fluide e fjalës së çiltër, që si e tillë domosdo vishet me zhguallin e forcës. Ndonëse thellësisht realist, i vërtetë e i thjeshtë, formësohet përshtypja se ai zhvendoset në një botë surrealiste, kafkiane, ligështuese pa cak. Në këtë zhvendosje has përherë vetveten rrethuar nga shumësi shpërhapëse individësh laramanë, gjithfarësh. Me shpirt të çiltër prej altruisti rreket të ndihmojë gjithkënd, u beson si vetes së tij, trishtohet nga ligështia e të tjerëve, synon me të gjitha forcat të lehtësojë dhimbjet e miqve apo thjesht të njohurve të rastit.

Gëzohet kur gjen miq, përkushtohet, u bën vizita sa herë mundet, më së shumti shpresëprerëve, që kanë nevojë për fjalën e ngrohtë, mbështetjen njerëzore. Miqtë e tij zënë fill nga njerëzit e thjeshtë deri tek figura të mëdha kombëtare të politikës, artit, letërsisë. Për më tej edhe personalitete të vendeve të tjera në Rumani, Turqi e deri në Algjeri e Indi, ku e ka sjellë rasti të bujtë për veprimtari nga më të ndryshmet. Të habit galeria e pamat e miqve të tij në Shqipëri apo shpërndarë në gjithë botën. Dhjetëra e qindra figura të shquara intelektuale lëvrijnë në faqet e librit me hollësi të habitshme, citime të jashtëzakonshme nga vlerësimet e tyre për Kyçykët, babë e bir, ndihmesën e tyre të pamatë në ngjizjen e vlerave kombëtare dhe njohjen e visareve të kombit tonë nëpër botë. Revista “Haemus” dhe Shoqata e mërgatës shqiptare me të njëjtin emër në Bukuresht, që drejtohen prej vitesh nga Kyçykët inteligjentë e patriotë, janë vazhdim i më të vjetrave të famshme në dheun e dakëve, miq historikë të Shqipërisë. Në këtë denduri të pazakontë pune inteligjente, miqtë e vërtetë dinë të çmojnë përkushtimin, fisnikërinë dhe talentin, burim force për Kyçykët e frymëzuar. Ardian - Christian Kyçyku, me cilësi të jashtëzakonshme, krijimtari letrare brilante të përmasave europiane, vlerësohet sot prej autoriteteve më në zë, figurë e kompletuar me të ardhme rrëzëllitëse në letrat shqipe dhe ato rumune. Ceken me nderim miq të tillë, lidhjet me ta, bashkëpunimi dhe marrëdhënie të tjera të shumta mbushur me sharm njerëzor.

Njëherazi libri ka edhe pamjen tjetër që të kujton vetëdijen e turbulluar të Alber Kamy, i cili në kryeveprën “Rënia” e krahason organizimin shoqëror të kohës së tij me bashkësinë e peshqve të vegjël në lumenjtë brazilianë që e hanë deri sa i zbardhin kockat notarit të pakujdesshëm. Individë të përmasave të ndryshme, kryesisht me peshë në arteriet e hullive njerëzore, përgjatë kohës së shkuar dhe të tashme, ngjashmërisht me peshqit brazilianë, tentojnë ethshëm të zhbëjnë cilindo që nuk u pëlqen. Një kastë e tërë qeniesh amorfe, pa parime, irracionalë kanë mprehur mirë këtë armë, jetojnë dhe lulëzojnë përmes kësaj mënyre jetese të pështirë. Më shumë se gjithçka ata nuk përimtojnë e as durojnë punën titanike dhe suksesin e dikujt, si të qenë armë vrastare fort të dëmshme për mjedisin uniform. Monotonia e tyre varfëruese, mjerane është pikëllim i pluhurt, gërryes.

Besimi, çiltërsia dhe zhgënjimi torturues kundrejt kësaj race të përbuzur e kanë çuar personazhin qendror të librit “ Zinxhiri i anktheve ” jo njëherë në buzë të greminës.

Autori nuk preferon t’u përmendi emrat qenieve sedentare, por vetëm rrokjet dhe më të liqve as rrokjet nuk u jep. Jo për fshehtësi, se pas rrokjeve cilido lexues zbulon qartas kreaturat njerëzore respektive, po se nuk e meritojnë të shëmtojnë faqet e librit të tij. Edhe të tjerë krijues në të gjitha kohët i kanë demaskuar ekzemplarë të tillë, ashtu si tërë njerëzit e vërtetë. E veçanta e z. Kyçyku është çiltërsia e goditjes pa mëdyshje, pa asnjë ekuivok, asnjë tolerancë. Pas pamjes së qeshur prej babaxhani, ku fshihet skota mjaft e populluar në faqet e librit, aparati rëntgen i pamëshirshëm “Kyçyk” hyn në thellësi dhe projekton përmes kalkut mendje djallëzore të sëmura plot smirë. Radiografia e zbardhur me pafajësi të frikshme zbulon karaktere mjerane, u heq bojën e sipërfaqshme, i nxjerr lakuriq të shëmtuar. Lexuesit i vjen turp prej bashkësisë mjerane të personazheve pa tru apo pa turp, që vazhdojnë të gjallojnë përreth tij. Asgjë evazive, dy apo shumë kuptimëshe, asgjë pa adresë të qartë, gjithshka vendoset në kohë plotësisht të përcaktuar dhe koordinata hapsinore ekzakte.

Më së pari autori dënon gabimet e tij, në rrethana delikate detyronjëse, ndihet ngushtë dhe syulur gjykon ashpërsisht sjelljen e tij, ndonëse raste të rralla. Me emra konkretë, adresa të qarta, u ka kërkuar ndjesë në rastin më të parë. Përmes librit përsëri s’pushon të dënojë mëkatet, duke shikuar në sy njerëzit, që sado pak i ka lënduar dikur. S’ka si të mos respektosh sinqeritetin tronditës të z. Kyçyku. Kur vjen në Pogradec, rrugën e bën me “ pengesa ” nga simpatizantët e shumtë, njerëz të kategorive apo ngjyrave të përziera, që kujtojnë sjelljen shembullore të deputetit të dikurshëm apo nënkryetarit elegant të Komitetit, atëherë djalë fare i ri.

Përse i hyn mundimit sfilitës të shkruajë një libër të tillë, vepër e nxehtë, polemizuese, pasi personazhet janë prezent në jetën e përditshme? Përse del ballas, pa mëdyshje, plot kurajo dhe merr në sy rrezikun, pa ia kërkuar askush?

E para arsye është e vërteta, e pastër, torturësjellëse, imponuese që nuk e le të qetë shpirtin e ndjeshëm. E vërteta është dhuratë për njeriun si bukuria dhe dashuria, për të cilën ia vlen të luftosh me çfarëdo çmimi.

Motivi tjetër, ndoshta më themelori, është ndërgjegjja e shqetësuar, misioni fisnik për të hapur shtigjet dhe nxjerrë në shesh gjithçka. Gjithkush, hapur pa nënëthënie e turbullira, të mbajë peshën e veprës së tij, e cila ka sjellë pasoja për të tjerët. Çdo njeri është tërësi referencash më shumë i të tjerëve se sa i vetvetes, det i brigjeve të të tjerëve. Deti i shpirtit të shqetësuar të Kopi Kyçykut, përmes librit “Zinxhiri i anktheve”, zhvishet nga mjegullia, bëhet i tejdukshëm për cilindo që dëshiron. Përmes veprës së tij ai duket sikur u thotë të gjithëve:

-Nuk kam urrejtje për mosmirënjohësit dhe keqdashësit, më mjafton dashuria që kam për njerëzit, për gjithçka të çiltër e të pastër që ekziston në mjedisin tonë të përbashkët. Vetëm askush mos guxojë të fshihet pas gënjeshtrës se radiografia e tij heq lehtësisht, me argumenta të mjaftueshme, thellësisht bindëse, mbulesën e saj të grisur e pluhurosur.

Deduksioni shekullor i logjicienëve se në pyllin e të panjohurave plot enigma torturuese, çahet vetëm me sëpatën e arsyes, qëndron si një postulat konstant në udhën e ndërlikuar të njerëzimit. Këtë armë të stërlashtë autori e ka mprehur mirë dhe plot mundim e vuajtje nëpër mijëra dëshmi qëmtuar përmes një kohë të gjatë, na sjell një krijim specifik, fort të rrallë në llojin e vet, që më së shumti përngjet me një roman. Libri lexohet me ëndje dhe kënaqësi estetike. Fjala e mençur, plot hir dhe profesionalizëm e njeriut të letrave, cekja e elementeve substancialë të problematikës që ka marrë përsipër të përimtojë, e shndërrojnë librin në një krijim të mëvetshëm artistik dhe logjik.

Përgatiti Andi Meçaj

Burimi: gazeta SOT Kulture

nga FARUK MYRTAJ

ANDI MEÇAJ E KA SHKRUAR “PËRGJIMIN” SIKUR TË KËNDONTE “MAMMY BLUE”

Në librin me poezi "Qyteti Fle Në Xhepin Tim", të Andi Meçajt*, botuar në Athinë 2006, është edhe poezia:

PËRGJIM

Shtëpia rënkon nën kornizat varur mureve

dhe ti një ditë do të mbyllesh atje, muret përsëri

do të ankohen, ti, jo, nuk ke kujt t’i bërtasësh,

fjalën e tyre të fundit dyert e thanë,

të trokiturat ndalohen me ligj,

tashmë ka humbur fletankesa jote,

dhe trupi rebelohet, duart thyejnë kornizat,

këmbët shqelmojnë dyert, mishi trokitjet rikujton,

muret rënkojnë, përsëri rënkojnë muret, nuk ka më korniza,

vetëm sy nëpër dritare.

I jam rikthyer shpesh krijimtarisë së Andit. Jo veç si “shpresë e pohuar”, por edhe si pashmangshmëri e Hiqmet Meçajt. Prishin punë Etërit, ndonjëherë, por më shumë ndreqin! Raporti jo i kollajshëm më kujton Anil Frashërin, djalin e aktorit të madh Naim Frashëri (aktorit). Ia kujtonin babanë, vend e pa vend, ia kthyen në makth: “Naimi është Naim, e kështu ka për të qenë”, “babai Yt ishte tjetër Ai, aha...!”, “Nuk bëhemi dot si Ai ne, as ti...”! Po lexoja “Përgjim-in” sot dhe (a thua intuitivisht) klikova në google për “Mammy Blue”. Thjesht si emigrant me nënën larg, pafundësisht larg... Aq larg sa mund të përkufizosh ndryshe ekzistencën fizike... Për disa minuta dhe disa minuta të tjera, sërish edhe disa minuta, dëgjova këtë këngë prej Demmis Roussos, pastaj në interpretimin e grupit spanjoll Pop Tops, pastaj Ricky Shayne, Bernd Cluver, prej Dalida dhe Nicoletta, prej Julio Iglesias, më pastaj të Celine Dion, interpretim i hershëm i saj, Roger Whittaker, Brother Louie group, Franck Pourcel, Juan Torres, Ian Lloyd dhe s’ndenja dot pa iu kthyer Demmis Roussos që i ngrè himn tokës greke, mesdhetare, diellit dhe dashurisë aty!

Oh Mammy, oh Mammy Mammy Blue

Oh Mammy Blue

.............

I may be your forgotten son

Who Wandered off at twenty-one

It's sad to find myself at home

Without you

If I could only hold your hand

And say I'm sorry, yes I am

I'm sure you'll really understand

Oh Mammy...

...............

...........

Po e lexoja poezinë e Andit si gjendje-afërt me Mammy Blue?!

Në të gjitha gjuhët, në të gjitha zërat, “shtëpia e ndjenjës rënkon nën kornizat varur mureve të zemrës” perifrazojmë poezinë. Në të gjitha kohët, në të gjitha moshët, në të gjitha poemat dhe në secilin prej vargjeve, prej të gjithë lexuesve, prej njerëzve, të gjithë të vdekshëm, të shndërrueshëm në blue... Në përgjim të qenies njerëzore brenda vetes, brenda shtëpisë, brenda e jashtë atdheut, si i bëhet paracaktimit që Njeriu “një ditë do të mbyllet atje, në njërën nga kornizat” dhe Jeta, ajo që e ke lindur Ti? Ti, Mammy që (si mund të) bëhesh Blue, Ti Mëkëmbësja e Zotit në Tokë, Ti Krijuesja që kurrë nuk e ke ngritur zërin për tu lëvduar si e tillë... si mund të pranojmë kornizash? Nëse jeta mbetet pas, është thjesht provë e dëshmi jotja, por pa Ty...E këngës, pavarësisht këngëtarëve, gjuhëve, ndjenja që prej së gjalli ka siguruar përjetësinë dhe që së vdekuri bëhet qenie e të gjallit... Muret, si gjithë gjërat e palëvizshme, ankohen për fatin e tyre, e përcjellin mërinë në përplasjet e dyerve që mbyllen e hapen, prej trokitjeve të të panjohurve dhe hyrjes pa trokitur të Njerëzve të Shtëpisë. Këta mbeten without You, më dhimbshëm se You without them. Ndjehen kështu. I shohim kështu. E dinë ligjin e jetës, e dinë që “të trokiturat në Botën Andej ndalohen me ligj”, madje eh, bëjnë gjithçka që të qetësojnë merakun e Mammy të ngjyruar në Blue, në të gjithë zërat, në të gjitha figurat letrare, përjetësisht të lidhura me lindjen, me Nënën... “Rebelohet”, aq më shumë kur ka joshur veten në kahen e krijuesit, muret e zemrës që gjithnjë ashtu kanë rrahur për të Dërguarën e Posaçme të Zotit për Të, rënkojnë duke këngëzuar fjalësh, rimash, “s’ka korniza” dhe lotët me se s’bën duhen ndaluar me ligj, si gjithë gjërat që përbëjnë Lirinë e njeriut!

Andi Meçaj e ka shkruar “Përgjimin” sikur të këndonte “Mammy Blue”. Them kështu për gjendjen. Së paku siç e lexova sonte, e Premte, 11 prill 2008, Toronto, Kanada.

*Andi Meçaj u lind në Vlorë më 6.06.1975. Aty mbaroi liceun artistik për pikturë. Në Greqi, një ekspozitë pikture vetjake, iu vlerësua nga shtypi vendas. Në vitin 2001 boton librin poetik “PUTHJE UJORE”. Më pas boton: “Tokë e bekuar”, poezi, 2002, “Nga letërkëmbimi me një fantazmë”, poezi, 2003; “Qyteti fle në xhepin tim”, poezi, 2006. Është përfshirë në disa antologji dhe përmbledhje dhe është vlerësuar me disa çmime letrare.

Nga ARIAN LEKA

MBI LIBRIN POETIK TE ANDI MEÇAJT: “QYTETI FLE NE XHEPIN TIM”, ATHINE 2006

I dashur Andi, po të shkruaj edhe një herë për poezitë e tua dhe po të risjell sërish ato që shkruajta mbrëmë natën, paçka se siç thotë edhe Herakliti nuk mund të pijmë dy herë ujë në të njëjtin lumë. Por sot, kur më erdhën edhe fotot e pikturave të tua, më vjen mirë që kam përdorur edhe fjalën sy edhe fjalën figuracion surrealist edhe pamje dhe vargje të kompresuara, të ngjeshura në një pamje.

Urime, miku im se vërtet më dhe kënaqësi me poezitë për të më hequr etjen se si shkruaje ti. Ajo që më pëlqen mënjanë është natyralizimi yt i plotë me tekstin poetik, aty nuk ka fraza as kërkime figurash që të çmendin me befasinë e kërkuar për të të habitur. Aty ka natyrshmëri dhe kjo, sipas meje vjen nga ambientimi me atë çka është e jotja dhe që nuk e ke vështirë ta thuash. Ke vënë re, se për shumë njerëz është mjaft e vështirë të bëjnë një rreth, ndërkohë që për rrethin mendojnë se është forma më e thjeshtë në botë. Ti këtë ke bërë me këto poezi. Pikasoja thoshte unë nuk kërkoj, unë gjej dhe më duket se ti e ke gjetur në këto poezi atë që ke dashur të shprehësh. Më shumë se çdo shqisë tjetër poezia jote ka sy, një sy që të ndjek, të tregon si i sheh pamjet dhe të fton të shohësh pamje të tjera, herë ireale, herë surreale, herë gjysmëkubiste e herë të ngjeshura, pa ajër, që të marrin shpirtin dhe frymën nga ajo që ofrojnë. Veçmas më pëlqyen forma dhe befasia e “KU VETE KESHTU...”, “GJETHE QE SHKRIHET NE GUSHE”, “ROMANCE”, (romancë më të paqetë nuk kam mundur të lexoj), “PERGJIMI”, me sytë nëpër dritare..., “NINULLA”, veçmas fare (por këtë dhe të tjerat, “MOHAMEDIN”, “PLAKUN LODER”... Të kam shkruar kur m'i nise fillimisht), “VOGËLUSHI DHE DETI”, me anijet që dhurojnë lodra..., “FJALET QE VDESIN NATEN”, “SHTEPIA”... (sa e pranishme kjo temë tek ti, me të gjitha elementet e saj, mure, dritare, lloj lloj rrugësh, korniza dhe paksa det diku në cep), “PIKTURË SURREALISTE”, “FRIKA QE TE BEN PER TE QESHUR”, me atë ikje balade me kokë ndër duar, “Ç’DHËMBË TË TMERRSHËM”, horrorin prej buburezave si thyerje të tipologjisë dhe estetikës së tyre... “KUR BIE SHI”... Me aq detaje si një film neorealist.

Nuk kam fjalë tjetër veç urimeve për ty.

4 gusht, 2006

poezi të reja nga ANDI MEÇAJ

TRAM BY NIGHT*

Trami**,

balenë stërmadhe,

ka mbyllur gojën.

Njerëzit ngjajnë

peshq të ngjyrosur,

me rrobat e ndritshme

si luspa.

Ky burrë

i lexon ulur mendimet,

bri gruas

me celularin ngjitur pas veshit.

Dy arlekinë pasqyrohen

në xhamin përball.

Fëmija brenda meje

zgjohet, zgjat duart,

i ledhaton.

Qeni pekinua

lëpin buzët

dhe imazhin e kockave

tek kryqëzohen mbi një bluzë.

Një fizarmonikë hyn,

sjellë erë

dhe kujtime,

zëngjirur

këngëzon dashuri.

**Anglisht-Trami natën

*Tram - Tramvaj

NË NJË ISHULL TË EGJEUT

Këtu rrugët janë të ngushta,

në rresht për një

ecin njerëzit,

nën portikët e ulët

të dyqaneve dhe shtëpive.

Hapat djersijnë

kujtesën e këmbëve.

Fjalët puthin

qafë femrash gjizbuluara.

Plaku mustaqelli

i bën shoqëri pelikanit Petro

dhe mullinjve me erë.

Nga qoshja përballë

vogëlushi zbulon botën,

derdh buzëqeshje.

Akuariumi gjigand

është hënë e madhe e ndritshme,

mbushur gjëra të shijshme.

Tingujt përhapen

flutura të vogla të padukshme.

Nata është ajo vajza me mini

që kërcen deri në mëngjes.

RRUGA DREJT QYTETIT

Rruga drejt qytetit

ka pluhur,

sy anës pemëve.

Makinat që zhurmojnë

janë lodrat e fëmijërisë sime.

Ky burrë u bën roje

bletëve dhe kujtimeve.

Në fusha qentë lehin,

ruajnë dhëntë dhe zërin.

Autobuzi sjell

ndenjëse të zbrazura

dhe mendime.

Ky zotëria pranë meje thotë:

-qyteti nuk është më fëmija

me pantallonat e shkurtra,

tani ka vënë kravatë, pantallona xhins

dhe një okë xhel në flokë.

QIELLI PIKON QUMËSHT

Qielli pikon qumësht,

zogjtë sjellin mëngjesin

dhe aromën e vesës,

nata mbyll grilat, vetëvritet,

ngjyrat dhe rrugët

fillojnë të çelen

gjinj të vegjël, të mëdhenj,

lypësi im personal

veshur kravatë dhe kostum,

s'pranon më mëshirë,

të dielave është pushim,

qeni barbon,

më vështron me sy fëmije,

belbëzon,

njerëz të hekurosur fillojnë

rizgjimin e rrugëve,

nga flokët, rrobat dhe supet

u rrjedh qumësht.

MË NGJISIN SHKALLËT E NJË ËNDRRE

Më ngjisin shkallët e një ëndrre,

errësira më zbret një qytet,

mbi flokët e vajzave

dritat zgjohen korale,

anës rrugëve këndojnë

makina të dashuruara,

dy pemë vogëlushe,

kukafshehtazi luajnë me mua,

shtëpia zgjat kryet,

përgjon hapat e kthimit tim

dhe turmën cigane

që ikën me erën,

njeriu i vogël

me ëndrrën e madhe në kurriz

ka humbur rrugët,

shtëpinë që përvëlonte mall,

përkëdheljen e dridhur të nënës,

lulen që çelte një herë të vetme,

dredhklën që përqafonte pikturat nëpër mure,

kokën e prerë të Barbit,

ariun lodër që u binte

papushim daulleve

dhe saksinë që vetëvritej

sa herë hidhej nga ballkoni.

MËNGJES QË QAN

Macet presin shitësin

t’ua ndajë thërrime shpirtin,

një pulëbardhë mbjell ajrit aromë peshku,

e murrmja kutulaç... bën ftohtë,

e zeza, ka veshur padurimin,

laramania, anijen e ikjeve kundron,

shitësi me cigare në gojë,

hedh diç të ngrënshme

dhe macet turren vrik

dhe pulëbardha hidhet shigjetë,

ndërsa biçikleta,

robinjë e shtyllës,

nxjerr vrap shaminë

fshin ngashërimin.

NË DORËN E VAJZËS

QË FILLON TË QESHË

Sot s’më hahet,

nga ballkoni përtej

del ngopja,

i kalon të 100 kilet,

më përshëndet

me një lëkundje dore

që i ngjan lavjerësit.

Në tavolinë pjatat flenë

me ca gërhima që s’durohen,

pas pak vjen vetmia

me pëllumbat e saj,

ma përlan

sofrën time besditëse,

mërzitem dhe bëj gati

aeroplanin lodër,

fluturojmë ngadalë

çati më çati,

ballkon më ballkon,

derisa ulemi në dorën e vajzës

që fillon të qeshë.

KJO DRITË MË TRANSFORMON

Kjo dritë më transformon ngadalë

në një zog fosforeshent,

përplas krahët dhe ngre në shpinë

kujtimin e gjërave të humbura,

që vazhdojnë të luajnë kukafshehtazi,

me atë djalin e vogël biond,

me pantallonat e shkurtra dhe faqet tërë quka.

Kjo dritë më transformon ngadalë

në një tingull ende të panisur,

që në udhëtim hap çantën, derdh në të rrugë e rrugica,

shtëpi laramane e njerëz të vegjël,

zhurma të zbehta, të flakura.

Kjo dritë më transformon ngadalë

në një fëmijë transparent,

që në ecjen e parë rrëzon botën kokëposhtë

dhe atëherë fillojnë të bien,

pemët me rrënjët e tyre, macet dhe zogjtë,

kafshët e tjera bashkë me pyllin jeshil.

Kjo dritë më transformon ngadalë

në një shpirt që qesh e qan dhe kërkon

të dalë nga goja ime.

Ia ndiej shtrëngimin si një gaforre,

atëherë mbyll çdo dritare, çdo portë,

shtrihem sërish pranë teje

dhe të them “mirëmëngjes”.

NË NJË DHOMË TË BRAKTISUR

Në një dhomë

të braktisur prej vitesh

kam harruar

një burrë plak të trishtuar.

Kam larë duart

në lotët e ëndrrave të tij,

që vazhdojnë të digjen

qirinj të vegjël të padukshëm.

Ëngjëj të gëzuar

shoqërojnë akrepat e orës,

dikush bëhet ajo miza

që vërdalloste mërzitje,

një tjetër, merimanga e hirtë

që thurte pafundësinë,

ky, kukulla flokëverdhë,

që vallëzonte kur e prekje,

tjetri, makina e kuqe e garës,

si një gojë e madhe, e shqyer.

I fundit,

(që ngjan me mua),

gëlltit akrepat

dhe gromësin.

QIELLI PIKON QUMËSHT

Qielli pikon qumësht,

zogjtë sjellin mëngjesin

dhe aromën e vesës,

nata mbyll grilat, vetëvritet,

ngjyrat dhe rrugët

fillojnë të çelen

gjinj të vegjël, të mëdhenj,

lypësi im personal

veshur kravatë dhe kostum,

s'pranon më mëshirë,

të dielave është pushim,

qeni barbon,

më vështron me sy fëmije,

belbëzon,

njerëz të hekurosur fillojnë

rizgjimin e rrugëve,

nga flokët, rrobat dhe supet

u rrjedh qumësht.

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, korrik 2008)

SHOLLOHOV, SHKRIMTAR APO GRABITËS

nga Alda BARDHYLI

(Duke paraqitur këto mendime dhe dyshime që kanë dalë në dritë lidhur me kryeveprën e Shollohovit, nuk do të thotë se mbaj njerën apo tjetrën anë. Është mirë t'i dimë edhe opinionet ekstreme dhe secili të mbajë qëndrimin e vet. Akuza të këtij lloji ka patur dhe do të ketë për shumë shkrimtarë, por kur ato prekin personalitete botërorë si Shekspirin, Dymasin apo Shollohovin, të ngjallet kërshëria për t'i lexuar. Ky është edhe qëllimi i sjelljes së këtij shkrimi. H. M.).

Mihail Shollohovi ishte vetëm 20 vjeç kur shkroi një nga romanet më të njohura të letërsisë ruse. Burri që bëri një jetë jo të qetë, që i dalloheshin qartë në fytyrë rrudhat e vetmisë së madhe, nuk dëshironte asnjëherë të rrëfente për kohët kur shkroi këtë vepër. Njëzet vjeçari ndodhej në një fshat të humbur buzë Donit, i shkëputur nga të gjitha rrethet letrare, i privuar nga mbështetja dhe këshillat e atyre që do të mund ta ndihmonin me përvojën apo autoritetin e tyre. Por pavarësisht kësaj tërheqjeje, nga ajo që ndodhte në zemër të Rusisë, Shollohovi, atëherë një djalosh me flokët e krehura mirë, mundi të shkruante një nga kryeveprat e letërsisë së atyre viteve, por edhe sot për Rusinë.

Të gjithë e kemi lexuar Donin, duke shijuar atmosferën që na çon kohë më pas, pa mundur të mendojmë për atë çfarë fshihet prapa kësaj vepre, apo pas çdo vepre që mund të lexojmë në çdo kohë. Për lexuesit, ndonjëherë është i parëndësishëm autori që ndodhet mbi kapakët e një libri, teksa është ende i dehur me ndjesitë që libri të fal. Por kritika dhe biografët vazhdojnë të hulumtojnë në pasionin e tyre të përjetshëm, atë të gërmimit të historive që ndërtojnë një vepër letrare, të historisë së shkrimtarit apo kohës kur u ngjiz kjo vepër. Ndaj dhe Shollohovi, një nga shkrimtarët më të njohur rus, nuk mund të mos kalonte në syrin e mprehtë të kritikëve, që kanë hedhur dyshime historikisht mbi "Donin e qetë" dhe duke mos nguruar ta quajnë atë një plagjiat.

Në këto kohë, kur Shollohovi prehet i qetë në tokën e Rusisë dhe kur "Doni.." vijon të jetë ende një ndër librat më të lexuar jo vetëm në Rusi, vazhdojnë të dalin në pah detaje dhe studime të reja, të cilat kërkojnë të thonë se "Doni i qetë" nuk është një vepër e shkruar nga Shollohovi. Për të arritur në një konstatim të tillë, i cili mund të hedhë në erë dhe çmimin "Nobel", që Shollohovi ka marrë pikërisht me këtë vepër, sigurisht që është një guxim i madh. Të gjithë mund të dyshojmë se kjo mund të jetë një histori e sajuar nga ata që gjithnjë janë quajtur armiq të Shollohovit, por në momentin kur kjo histori na vjen përmes fakteve, nuk kemi si të mos ndalemi dhe t‘i analizojmë ato. Aq më tepër, kur këto fakte, kërkojnë të shtjellojnë historinë e një prej romaneve më të njohura.

Është Roy Medvedev, një shkrimtar dhe kritik i njohur rus, i cili thyen i pari arenën e thashethemeve për këtë vepër, duke sjellë një studim të plotë për këtë histori të ngritur mbi një plagjiat.

Udhëtimi i Medvedev, sigurisht që nuk ka qenë i lehtë. Vetë vëllai i tij rrëfen në parathënien e librit, që tashmë ndodhet edhe në shqip "Shollohov shkrimtar apo grabitës" se i kishte sugjeruar shpesh të mos merrej me këtë studim. Në ato kohë, në Rusi, mund të kërcënoheshe edhe me jetën për një konstatim të tillë. Por çfarë e shtyu Medvedev, të ndërmerrte një rrugëtim të tillë, për të ardhur më pas me fakte, që sot gjenden të botuara në një libër, për të hedhur poshtë famën që ai e quan të pamerituar të Shollohovit.

Studimi i Roy-t u botua në shtatëdhjetë vjetorin e Shollohovit. Mediat ruse, e quajtën atë një dhuratë të trishtë, ndërsa të tjerë pohuan se veprat e mëdha, gjithnjë "kundërshtohen" dhe mbi to nuk mund të shmangen aludimet.

E gjithë kjo histori, e cila na nxjerr në pah dy shkrimtarë rusë, njëri nobelist dhe tjetri thjesht një shkrimtar i njohur vetëm brenda vendit të tij, ngre sot pikëpyetje mbi autorësinë e Shollohovit, në një kohë kur vlerat e tij janë vlerësuar edhe me çmimin më të madh letrar, atë "Nobel".

A duhet marrë në konsideratë ky hulumtim i gjatë i Roy Medveved, apo duhet besuar se "Doni i qetë", ai roman që shtjellon historinë ruse, është vetëm krijim i Shollohovit. Këtë duhet ta zbulojë koha dhe sigurisht kritikët e historianët e artit.

Dyshimet:

"Doni i qetë", romani më i famshëm i letrave ruse që nga viti 1917, është në një masë të gjerë vepër e Fedor Krjukovit, kozak nga Doni, vdekur më 1920, që Mihal Shollohovi u mjaftua ta rimerrte dhe ta përfundonte. Sipas hulumtimeve, dorëshkrimi i Krjukovit nuk dihet se si kishte rënë në duart e Shollohovit, i cili më pas do të bënte lavdinë me këtë vepër. Zhores Medvedev (vëllai i autorit të librit mbi "Donin e qetë", teksa bën një parathënie të librit të të vëllait shkruan se: "Shtëpia botuese "YMCA- Press" botoi në Paris, në shtator të vitit 1974, "Shtjellat e Donit të qetë", sprovë e pambaruar e një autori, mbi të cilin Aleksandër Solzhenicini, që ishte ngarkuar të shkruante parathënien dhe shpjegimet, nuk dha tregues të tjerë përveç vdekjes së parakohshme të autorit dhe inicialen D, me qëllim, tha ai, që të mos dëmtonte familjen që kishte mbetur në BRSS.

"Kush e ka shkruar "Donin e qetë"? - trajton të njëjtin subjekt dhe kur dorëshkrimi më mbërriti në Londër, në dhjetor 1974, edhe vetë pata frikë për sigurinë e autorit, vëllait tim Roi Medvedevit. Libri tashmë i njohur nga "Samizdat" m‘u duk krejtësisht e mundur të botohej me emrin e autorit të tij, duke qenë se anonimati nuk përligjej më në një debat që kishte filluar para më shumë se dyzet vitesh në BRSS".

Por askush nuk mund ta vërtetojë, sesi dorëshkrimi i këtij njeriu ra në duart ë Shollohovit. Por në ato kohë, libri D shkaktoi një polemikë të zjarrtë. Disa e miratuan hipotezën e D, disa e vunë në dyshim. Të tjerët mohonin atësinë si të Shollohovit, ashtu edhe të Krjukovit, duke vlerësuar se ky i fundit nuk kishte aspak talentin e duhur. Edhe shtypi sovjetik tha fjalën e vet dhe ashtu si pritej nuk e zuri aspak në gojë sprovën D dhe mbështeti pa asnjë rezervë atësinë e Shollohovit.

Në fakt "Doni i qetë" është vetëm vepra që i dha autorit të saj çmimin "Nobel" në letërsi më 1965.

Por ashtu Zhores shkruan i shqetësuar në parathënien që i bën këtij libri, "Kush e ka shkruar "Donin e qetë" e tejkalon hapësirën e polemikës. Roi Medvedevi, në bashkëpunim me Sergej Starikovin, kishte tre vjet që merrej me historinë e kozakëve të Donit, gjatë luftës civile të viteve 1918-1921. Starikovi që ishte vetë kozak nga Doni, kishte shërbyer në atë kohë në divizionin e Mironovit. Fedor Mironovi, tjetër kozak nga Doni, hero i vërtetë legjendar dhe një nga organizatorët e kalorësisë së kuqe, kolonel i ushtrisë cariste në fund të Luftës së Parë Botërore, por me bindje socialiste populiste, ishte bashkuar vetvetishëm me Ushtrinë e Kuqe në çastin e luftës civile, por ky kalim nuk e mbrojti nga pushkatimi pa gjyq në Moskë, më 1921, me pretekstin e tradhtisë. Starikovi, për nder të kujtimit të tij kishte kaluar vite duke mbledhur dëshmi mbi jetën e Mironovit. Rreth vitit 1972, në moshën tetëdhjetë vjeçare, ai i kërkoi Roy-t të shkruante një histori të luftës civile në rajonin e Donit. Përmes kërkimit të tyre, edhe mbi ngjarjet që i bën jehonë "Doni i qetë", arritën të vërenin saktësinë e jashtëzakonshme historike të romanit përpikërinë e hollësive, besnikërinë e portreteve, madje vërtetësinë e bisedave në shtabet e përgjithshme të të bardhëve, për më tepër e gjitha kjo e vërtetuar në dokumentet e arkivave qendrore apo vendeve që Starikovi kishte arritur t‘i shihte në fillim të viteve njëzet, para se këto burime të mbylleshin për historianët. Aq sa, si njëri, ashtu edhe tjetri, e panë veten të përfshirë në një studim paralel të veprave të Fedor Krjukovit dhe të romanit të Shollohovit, duke i përqasur nën këndvështrimin e biografëve dhe të shkruarit, dhe më në fund duke shtruar çështjen e fatit të arkivave të Krjukovit, që sipas D, duhet të përmbanin dorëshkrimin e pambaruar të asaj vepre, që do të quhej "Doni i qetë".

Starikovi vdiq gjatë verës së vitit 1974. Roy nuk dëshironte të nxirrte asnjë përfundim të prerë.

Roy mbështetet vetëm në fakte. Krjukovi rreth vitit 1917 kishte shkruar rreth tetë libra dhe kritikët nuk mund ta kundërshtonin talentin e tij. Ndërsa Shollohovi ishte 20 vjeç, kur botoi këtë vepër, që ishte dhe e para e plotë e tij.

Kujtimet e Roy-t:

Ishte viti 1974, kur Roy do ta lexonte për herë të parë "Donin e qetë", këtë libër kaq të mburrur, i shtyrë nga detyrimet shkollore. I magjepsur pas ngjarjeve që i rrëfenin historinë në ato kohë, ai nuk mendonte shumë se cili ishte ky shkrimtar që kishte ngjizur këtë roman. Por gjithçka do të niste më pas, kur filloi të lexonte atë çfarë kritika shprehej për të. Një specialist i letërsisë hidhte këtë dyshim. "Disa lexues të ‘Donit të qetë" habiten që Shollohovi arriti të shkruajë skena aq të vërteta lufte, kur nuk kishte parë kurrë zjarrin e betejës, duke qenë shumë i ri për të luftuar më 1914. Si e vrasin mendjen këta lexues, mund të rindërtohen episode të tilla pa i parë ose pak a shumë pa i jetuar vetë? Si ka mundësi, që Shollohovi duke mos qenë dëshmitar, arriti të japë besnikërisht vuajtjen e madhe morale dhe fizike të njerëzve dhe asgjësimin e ushtrisë?". Ndërsa Roy, në hipotezat e tij, shkruan se "Nuk më duket shumë e jashtëzakonshme, që midis moshës njëzet e një dhe njëzet e dy vjeç, të mund të paraqitësh një galeri shtangës femërore, që kapin majat e letërsisë botërore. Dihet që këtu haset një pengesë, ku shumë shkrimtarë ngecin. Mirëpo Shollohovi vëzhgon zemrën e femrave me një thellësi dhe një lehtësi të habitshme, duke arritur të tregojë nuancat më të imëta të dashurisë te kozakja e thjeshtë, duke paraqitur me shumë mjeshtëri gratë e liga si Daria, apo Elizaveta Mohovaja, por me Aksinjën dhe Natalinë ka shpalosur madhështinë e një dashurie në përmasën e përmbysjeve të epokës, dy figurat që së bashku me atë të Grigorit kanë vlerën e një zbulimi, ndërsa personazhi i Ana Pogudkos, revolucionares së re nga Rostovi, është i vetmi që ka dalë disi e cunguar"

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

TË DHËNA TË REJA MBI ARTIN DHE LIRIMIN E A. MOISIUT NGA BURGU

Nga Dr. ARDIAN CH. KYÇYKU

Zëra të pavarur

Në mesin e viteve '80 të shekullit të shkuar, në Tiranë ishin të paktë ata që kishin pasur fatin të dëgjonin një zë krejt të pavarur, një zë aktori shqiptar që të mos u thurrte lavde arritjeve të pushtetit popullor. Ka qenë një trandje e vërtetë ajo e shtunë kur Televizioni Shqiptar përcolli më pak se një minutë nga poezia November-Wind1, recituar në gjermanisht nga Aleksandër Moisiu. Mund të thuhet se nuk ishte thjesht një zë, një tingull bote krejt të panjohur, të ndaluar e gjithaq marramendëse, por një frëngji e hapur tinëz në murin që na mbante dhunshëm të ndarë nga e tashmja e natyrshme e viseve të tjera shqiptare, e pjesës tjetër të kontinentit, nga ishujt e lirë të së shkuarës sonë dhe, kuptohet, nga e ardhmja. Zëri i Moisiut rrënqethi. Deri në atë çast dihej vetëm se ishte aktor i shquar shqiptar, se pat shajnitur skenat e teatrove të Austrisë, Gjermanisë, Italisë, Spanjës, Rusisë, Amerikës, Hungarisë, Çekosllovakisë..., se u pat dhënë frymë e peshë në paharrim një numuri befasues personazhesh dhe se kish vdekur nga një ftohmë në një moshë kur shumica e artistëve të mirëfilltë sapo nisin t'u ngjiten shkallëve të lavdisë. Të çoroditur nga trumbetimi i rëndomtë komunist, - që lavdonte me të njëjtat fraza heronjtë e punës, të luftës, të socializmit, traktoristët dhe artistët, - pak vetë dinin se dhuntitë e sidomos zëri me jehona të shumëfishta metafizike i Moisiut kishin bërë që lavdia e tij të mos mbështetej thjesht në të qënit një artist i huaj, por të dëshmonte se edhe bota shqiptare, aq e panjohur apo aq mbrapsht e paragjykuar, ish në gjendje të lindte viganë të skenës. Talenti i Moisiut kish arritur madje të nxirrte jashtë vëmendjes së kritikës teatrore evropiane gjermanishten e tij njëfarësoj të çalë dhe ta shtynte mbartësin e atëhershëm të Unazës së Iflandit2, aktorin e shquar gjerman Albert Basserman, që ta vendoste dëshminë rrethore prej metali të çmuar e perlash në arkivolin e shqiptarit nga Kavaja. Pak vetë dinin se gjenia e Moisiut, si në shumicën e rasteve, qe shfaqur qysh në fëmini, gjatë një pikniku në rrethinat e Kavajës, kur vogëlushit Aleksandër i qe tekur të shtirej si i vdekur, duke i lebetitur të afërmit.

Çfarë vëren Franz Kafka gjatë një mbrëmjeje dimërore të 1912-ës në Teatrin e Pragës

Mjaft emra të ndritur të kulturës botërore janë magjepsur nga arti i Moisiut dhe nuk kanë ngurruar t'i kushtojnë fraza e paragrafe që do të kishin përkëdhelur sedrën e çdokujt. Kritikët Emil Bab, Anatoli Lunaçarski e Arthur Cahane; nobelistët Luigi Pirandello, Thomas Mann, Gerhardt Hauptmann, Martinius Bjørnsterne Bjørnson; dramaturgët Henrik Ibsen dhe Hugo von Hofmannsthal; prozatorët Stefan Zweig e Ferenz Mólnar; regjisorët Stanislavski e Reinhardt, - të gjithë me famë tashmë të sprovuar, - janë vetëm një pjesë e shpirtrave të zgjedhur që përjetuan drejtpërdrejt "gjëmimin e rrufesë" të zërit të tij, "mprehtësinë prej maje thike" të atij zëri, "drithërimën e një kënge të përzishme" apo "freskinë e zgjimit pranveror" në tragjeditë e Eskilit, Sofokliut, Shakespeare-it, Tolstoit etj dhe që nuk u zhgënjyen nga loja skenike e idhullit të tyre as kur fanitja e filmit pa zë cënoi rëndë mjaft legjenda të gjalla të teatrit. Është e natyrshme që askush të mos habitej sot po të gjente edhe dëshmi të tjera, ese, përshtypje, lavdërime kushtuar artit të Moisiut në secilën nga gazetat e bujshme a më pak të njohura të Evropës në gjysmën e parë të shekullit që shkoi, por edhe më vonë. Periudha në fjalë i ngjan një shpërthimi shumëngjyrësh e mahnitës talentesh në të gjitha fushat e kulturës. Nuk e teprojmë po të themi se tragjeditë që do të dyndeshin mbi Kontinentin Plak ishin shfaqur më parë në qëniet e zgjedhura të kohës në trajtë arritjesh artistike.

Përveç syve të famshëm, që u përmendën më lart, Moisiun do të na e sjellin të gjallë edhe sytë e mprehtë e shpesh çmitizues të Franz Kafkës3, një nga ata shkrimtarë që, siç thuhet, i kanë pararendësit në të ardhme, dhe që e njohu lavdinë vetëm pas vdekjes.

I gjeta rreshtat e mëposhtëm krejt rastësisht, në një vëllim të titulluar "Letërsia e dëshmive", botuar në kolanën aq të pasur "Biblioteka për të gjithë" të Shtëpisë Botuese "Minerva" të kryeqytetit rumun, ku janë përfshirë edhe copëza nga ditari tanimë i njohur i Franz Kafkës. Botimi, - në gjuhën rumune, - është kryer në Bukuresht gjatë vitit 1972. Kafka nuk e përmend prejardhjen e Moisiut dhe nuk e sheh këtë të fundit përmes syve të të tjerëve. Kësisoj, mendimet e Kafkës nuk janë të ndikuar nga vezullimi i lavdisë moisiane dhe ruajnë një vlerë të veçantë: "1912, 3 mars

Më 28 shkurt: tek Moisiu. Shfaqje kundër natyrës. Moissiu është i qetë në pamje të parë; i mban mes gjunjëve shuplakat e bashkuara, sheh ngultas në librin e vendosur lirshëm para tij dhe e le zërin të vijë përmbi ne, me frymën e një vrapuesi.

Akustika e sallës është e mirë. Asnjë fjalë nuk humb, nuk ekziston kurrfarë jehone, por gjithçka shumëfishohet pak nga pak, njëlloj sikur zëri, i zënë kaherë me tjetërgjë, krijon me vonesë një efekt të pandërmjetësuar; fjala fuqizohet në përputhje me virtytet e veta të natyrshme dhe na kaplon. Kësisoj zbulojmë mundësitë e zërave tanë. Ashtu sikundër salla punon për zërin e Moissiut, zëri i tij punon për zërat tanë. Truke të pacipë dhe efekte befasues, që të bëjnë ta ulësh vështrimin përtokë e të cilat s'ke për t'i përdorur asnjëherë: këndon, fillimisht, disa vargje të shkëputur, për shembull "Fli, Miriam, fëmija im", lejon t'i përhumbet zëri në melodi; thotë shpejt Këngë maji, me pamjen e atij që nuk vendos mes fjalësh veç majën e gjuhës; e ndan togfjalëshin November-Wind në mënyrë të atillë që ta lerë erën të shtyhet poshtë, që t'i japë mundësi të ngrihet sërish lart, duke fishkëllyer. Nëse sheh drejt tavanit, vargjet të tërheqin lart.

Poezitë e Goethe-s janë të padepërtueshme për recituesin, çka nuk të shtyn ta shohësh si të mangët këtë mënyrë deklamimi, sepse secila poezi i ndih qëllimit të synuar. Efekt i madh kur, duke recituar si shtojcë Këngën e shiut të Shakespeare-s, rrinte shumë drejt, pa tekst, e shpaloste dhe e bënte shuk shaminë në duar, teksa sytë i shndrisnin. - Faqe rrumbullake e, megjithatë, fytyrë thepore. Flok i butë, të cilin e ledhaton parreshtur, me gjeste të përgjumur. Lëvdatat që kemi lexuar për të nuk na vlejnë nëse nuk vjen çasti ta dëgjosh për herë të parë; më pas ai ngatërrohet me ato që janë thënë për të dhe nuk mund të zgjojë më përshtypje të qarta.

Kjo mënyrë të recituari ulur në karrike me librin përpara, na sjell ndërmend ventrilogjinë. Artisti, në pamje të parë i huaj ndaj këtyre të gjithave, rri në karrike njëlloj si ne; mezi ia shquajmë aty-këtu lëvizjet e gojës, në fytyrën e ulur poshtë; në vend t'i shqiptojë ai vargjet, i le këto të flasin mbi kokën e tij. Megjithëse ishin aq melodi për t'u dëgjuar, megjithëse zëri dukej të udhëhiqej si varka e lehtë mbi ujra, melodia e vargjeve nuk ishte vërtet e kapshme. Disa fjalë shpërbëheshin nga zëri, rrokeshin prej tij me aq brishtësi, sa brofnin përpjetë e nuk kishin më asnjë lidhje me zërin njerëzor, mirpo më pas, i shtrënguar nga rrethanat, zëri shqiptonte një bashkëtingëllore të mprehtë, duke e risjellë fjalën në tokë e duke e mbyllur"4.

Eftimiu ex machina

Nuk është rasti të peshojmë vlerën e veprës letrare të Viktor Eftimiut, shkrimtar i shquar i rumanishtes, lindur në Shqipëri më 1899, një nga të fundmit autorë evropianë të dramave në vargje. Por duhet thënë se janë të panumurt artistët ballkanas e mbase evropianë që do t'ia kishin zili të paktën jetën. Vërehet me lehtësi se, mes një vepre që mund të kish qenë e jashtëzakonshme dhe një jete që mbeti e tillë gjer në çastet e mbramë5, Eftimiu zgjodhi e iu përkushtua pa ngurrim të dytës. I mërguar nga Boboshtica në moshën nëntë vjeçare, themelues i një gazete letrare bukureshtase kur s'i pat mbushur ende të pesëmbëdhjetat, - gazetë ku plotësonte i vetëm të gjitha detyrat; - autor i ngritur në qiell pas poemave dramatike "Radhitu, luleshqerrë", "Mjeshtri Manol", "Gjeli i zi", dhe komedive, si "Njeriu që pa vdekjen me sy"; mjeshtër i rrallë dhe i pashoq për nga prodhimtaria, i sonetit (701 copë)6, i eseve, vëllimeve me kujtime, pamfleteve dhe i thënieve të mbamendshme; gojtar, anëtar i Akademisë së Shkencave të Rumanisë7, disa herë drejtor i Teatrit Kombëtar Rumun; gentleman, gjahtar zemrash dhe magjepsës i njohur grash (njëfarë perëndie e dashurisë), Eftimiu nuk e diti shqipen, nuk u përzje fort me veprimtaritë dhe grindjet e pafundme për pushtet e emër të një pjese të shqiptarëve të Rumanisë, por nuk u tut t'i ndihmonte, pavarësisht nga hallet që kishin, nga vendi ku jetonin, nga mendimet, - shumica paragjykime të rëndomta ballkanike, - që ushqenin ndaj tij. Por iu ndihmoi në mënyrën e vet, pa bujë, pa pritur shpërblim nga askush. Përmendet në mjaft vëllime kujtimesh ajo tryezë e restorantit të famshëm "Capsa" (Kapsha) në zemër të Bukureshtit, tryezë e marrë përjetë me qira nga Eftimiu dhe në të cilën hanin falas shkrimtarë, gazetarë e intelektualë të varfër, që rrezikoheshin të çmendeshin apo të kryenin veprime të pamenduara për shkak të urisë.

Një tjetër dëshmi e patundshme e zemërgjerësisë dhe e përkushtimit të Eftimiut ndaj gjithçkaje shqiptare, është pikërisht ngjarja me Aleksandër Moisiun, fati i të cilit do të kish qenë krejt tjetër, ose thjesht do të ish ndërprerë si me thikë pa ndërhyrjen e heshtur të Viktor Eftimiut8 nga Bukureshti. Letra e Eftimiut na bën të ditur se Moisiu ishte arrestuar nga autoritetet franceze për arsye jo fort të qarta, por që duket se lidhen me valën antisemite të kohës. Përpjekjet e intelektualëve dhe miqve të Moisiut që banonin në qendër të Evropës e gjetkë, për ta liruar, kishin dështuar. Vetë Eftimiu, pasi fati "ka erdhur në vete", dëshmon: "Berlin, 12 qershor 1916

Po ik në Zvicër

I dashur mik / ... /

Sikurse të njoftoja me telegram, Moissiu u lirua nga francezët. Qe e vështirë edhe ngaqë dy herë u rrek të arratisej dhe e kapën. Kohët e fundit ishte i burgosur në Toulouse. Qeveria e këtushme bëri disa përpjekje për ta liruar, në këmbim të të robërve frëngë, por nuk ia doli mbanë. U desh të vinte ndërhyrja nga Bukureshti i gëzueshëm e i paanshëm, që të mund të lirohej. Mund ta përgëzoj veten për këtë sukses të madh, fillimet e të cilit i kam ruajtur në fshehtësi të plotë, që të mos prishej puna. Në atmosferën tonë të helmatisur nuk mund të bësh asgjë. Po të mos heshtja, do të qe komprometuar edhe ndërhyrja e "personit të pushtetshëm" dhe e ish-ministrit Blondel, i cili u soll vërtet si një francez zemërgjerë dhe i dashur. Në teatrin e Reinhardt-it ka bërë përshtypje të thellë lajmi që iu dhashë. Nuk e priste askush që ta shihte sërish aktorin më të madh të tyre e të Gjermanisë. Ishte një gëzim në prag të delirit. Iu thashë se, përveç admirimit tim të madh ndaj Moissiut, ajo që më shtyu të rend anembanë për të, ishte edhe fakti që ai ka prejardhje shqiptare. Ai është nga Durrësi - unë jam nga afër Korçës9. Jemi të dy 'arnautë'10, siç thotë Jorga"11.

E mbase në shenjë mirënjohjeje, Moisiu kryen në vitin 1921 në Bukuresht një turné mbresëlënës, duke gdhendur një hieroglif shkëlqimtar shqiptarie edhe në kujtesën e aristokracisë rumune12.

Shënime:

1Era e nëntorit - gjerm.

2Kjo unazë ish krijuar për nder të dramaturgut e regjisorit të shquar gjerman August Ifland (1759-1814), drejtor i Teatrit Mbretëror Gjerman deri në fund të jetës dhe mik i ngushtë i Goethe-s dhe i Schiller-it. Unaza e Iflandit kishte vlerën e një çmimi artistik. Ishte shenjë mjeshtërie të pakalueshme në fushën e teatrit dhe i jepej atij që pranohej njëzëri si aktori më i shquar gjerman i kohës. Me një gjest që do të bënte shumë përshtypje, Albert Basserman-i e vendosi këtë unazë në arkivolin e Aleksandër Moisiut gjatë ceremonisë mortnore që do të pasohej nga djegia e trupit të tij në Krematoriumin e Vjenës, më 22 mars 1935.

3Prozator austriak me prejardhje hebraike, lindur në Çeki (1883-1924), përfaqësues i shquar i prozës botërore moderne dhe "Një nga stilistët më të mëdhenj të prozës gjermane" (Fritz Martini).

4Literatura mãrturisirilor / de la Cellini la Malraux, bpt, Bucuresti 1972.5Viktor Eftimiu "nisi të jepte shpirt" në Pogradec, më 3 nëntor 1972, gjatë vizitës së tij të dytë të çmalljes me Shqipërinë. Vdiq "në qiell", në elikopterin e posaçëm që e çonte drejt Bukureshtit. Rreth aksidentit vdekjeprurës që pësoi në Pogradec, dëshmojnë edhe kujtimet e nipit të tij, aktorit Chiril Economu, që e shoqëroi gjatë të dyja vizitave, në vitin 1971 dhe 1972. Dorëshkrimi i plotë i këtyre kujtimeve, të cilin kam pasur fatin ta lexoj në vitin 1995, - ruhet nga zonja Tihi Cristescu, motër e Economu-t dhe mbesë e Eftimiut

6101 sonete të Eftimiut, shqipëruar nga Kopi Kyçyku, me një pasthënie të Rexhep Ismajlit, janë botuar në vitin 1999 nga Shtëpia Botuese "Dukagjini", me titullin "Sytë e shtatoreve". Është, deri tani, botimi më i plotë poetik i Viktor Eftimiut në gjuhën shqipe.

7- së cilës i dhuroi me testament gjithë pasurinë jo të vogël që kishte, pasuri që sot s'dihet ku përfundoi.

8Kjo letër që i dërgohet nga Berlini një miku rumun të panjohur për ne, ruhet në arkivin e sekretarit të Viktor Eftimiut, z. Cristian Pãncescu, që i ndejti pranë me përkushtin qysh nga viti 1934 deri në fund të jetës, më 1972

9Në origjinal: Durazzo dhe Corita.

10Arnãut - rum. Kështu quheshin në Bukuresht, në shekujt XVIII-XIX, truprojet shqiptare që kujdeseshin për personalitetet rumune, princat, ushtarakët e lartë apo pasanikët. Emërtimi, lavdërues, bart e zgjon në ndërgjegjen e rumanishtes vlera trimërie të rrallë, përkushtimi e besnikërie.

11Nicolae Iorga, (1871-1940), historian i shquar dhe burrë shteti rumun, zbuluesi i Formulës së Pagëzimit të Pal Engjëllit në Biblioteca Laurentiana të Venecies dhe botuesi i parë i saj në vitin 1915.

12Për suksesin e veçantë të këtij turneu kam shfletuar në vitin 1995 një sërë materialesh të arkivit vetjak të z. Alfred Reiner, adhurues i Moisiut, ish-mjek i Operës Kombëtare Rumune.

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në "Gazeta e Athinës", qershor 2007)

FENOMENI ARIAN LEKA

MENDIME PER LIBRAT POETIKE “ANIJA E GJUMIT” DHE “STRABIZEM” TE ARIAN LEKES

Poezia e Arian Lekës është tingull i bukur si dallgë, ajo shushurinë gjethnajë, të flet me zërin stërgjyshor dhe të futet thellë, në skutat më të fshehta të shpirtit.

Duke lexuar librin: “Anija e Gjumit”, hyn në një botë të lëngshme, ku anijet, dallgët, vjeshta, pema, gjethet, ndjenjat, dëshirat, ëndërrat, iluzionet, Durrësi, fëmijëria, adoleshenca, dashuria, malli, lamtumira, ankthi, të derdhen para syve veshur me petk muzikor, aq sa lexim përftohet më mirë si këngë, një këngë e brendshme, që të ngjitet në mendje e nuk të shqitet, siç zakonisht na ndodh, me melodi të preferuara e të arshivuara në kujtesë.

Me detin poeti Leka, ka lidhje të forta, aq sa mund ta quaj apo edhe ta “pagëzoj”:

“Poet i Detit”.

Nga libri “Anija e Gjumit” veçoj këto poezi:

“Murale”, “Babai Sheh Ëndërra” .../dhe mua..., /më duhet të vras gjithë kuajt, /që vijnë e më trembin babanë, /kur është duke ëndërruar.../

“Tetor”, “Ti dhe Unë”, “Kapedan” /Lundro nëpër venat e mia /kapedan ulqinak, /s’do e shohësh dajlanin në Bunë, /direku bashit /të mbiu në dorë - gisht i gjashtë; /...

“Në Valbonë”, Rënia e Engjëllit Nga Qiejt” /Gjethet bien.., /nuk janë pendët e mia, /mos i gënjeni me stinë fëmijët, /janë krahë të këputur perëndie /...

Është libër që të detyron ta veçosh nga moria e botimeve të sotme, ta lexosh hera herës dhe autorin e tij t’ua rekomandosh edhe të tjerëve.

Libri poetik “Strabizëm” është një shikim ndryshe i lëndës poetike. Lënda poetike është futur në laboratorin e tij krijues me të gjithë diapazonin, ngjyrimet dhe dimensionet e saja, nga ku përvetësohet, ringjizet dhe del prej andej një amalgamë kryekëput tjetër, diçka “strabike” apo siç shqiptohet kjo fjalë në origjinën e saj “Stravike”, e shtrembëruar, që unë do ta quaja më saktë e thyer apo e përthyer.

Libri ka një gjuhë poetike që të kujton atë të përrallave.

Ka rikrijime legjendash.

Ka rikrijime legjendash moderne.

Ka ritëm muzikor që nuk të lë ta ndash secilën poezi apo ta veçosh nga të tjerat, kjo e ben leximin në kontinuitet të domosdoshëm si një simfoni ku të gjithë instrumentet bashkohen aq mrekullisht dhe të duket se dëgjon vetëm një.

Poezia e Lekes ka një mallëngjim të fortë për traditën, për të krijuar një traditë të re të tijën.

Leka është një poet mesdhetar i lidhur me ujin, me udhëtimet me anije, me eksplorimin, të cilat shfaqen jo vetëm në formë por edhe në gjuhë.

Gjuha e librit nuk është kozmike, por tokësore, përfshin një rajon gjeografik të përcaktuar mirë, gjë që përbën dhe pasaportën e saj.

Edhe format e vjetra përshembull soneti, rondoja, e të tjera, duke u trajtuar në këtë kontekst nuk janë më një nostalgji forme të ngurosur por marrin një tjetër ngjyrim.

Sa më shumë ta lexosh dhe ta studiosh këtë libër, aq më shumë probleme nxjerr të cilat duhen shtruar në tavolinë.

Andi Meçaj

16.08.2006

(Botuar ne "Gazeta e Athines", gusht 2006)

Dr. Ardian Kyçyku

Një roman për farat pa emër

(Disa mendime mbi romanin "Kukullat e pyllit" të Hiqmet Meçajt, Shtëpia Botuese Triptik, 2003, botim i dytë, 189 faqe, ISBN: 99927-854-4-6 )

Dalje

Në botën ballkanase të letrave, numuri i atyre që trumbetojnë vdekjen e kahershme të romanit, shterjen dhe shfuqizimin e tij, është pothuajse i barabartë me numurin e atyre që besojnë në triumfin e tij të ngadaltë e të pashmangshëm. Mes çudirave që ka sjellë sindromi (për të mos thënë: vesi) i integrimit, mes dyndjes së të paftuarve që gëzojnë Pavdekësinë me botime luksoze, promovime, çmime dhe përkthime në gjuhë të qarkullimit ndërkombëtar, shquhen qartë shkrimtarët që s’rreshtin së botuari, - për të bindur veten dhe të tjerët se nuk janë shterur, - shkrimtarët që botojnë për të mos u vakur më tej me ndonjë veprimtari tjetër, si dhe autorë të përkushtuar, që lexohen pak (ndofta ngaqë nuk shiten aspak).

Është një stërmundim që prek majat e idealizmit të kulluar të shkruash një roman në gjuhën shqipe, ku tre në dy vetë merren me letërsi dhe ku mjegullimi i sistemit të vlerave sajon e pluhuros hierarki shpesh absurde dhe tragjike. Vlera e mirëfilltë e një vepre letrare peshohet me mjetet e shitblerjes, ashtu siç mund të caktohej vlera e një pikture nga pesha e ngjyrave që janë përdorur, apo nga numuri i qimeve të penelave, teksa kapitja e lexuesit, vëmendja e tij e çoroditur nga hallet e përditshme, shihet si përqindje përjetësie e librave të shkruar fundekrye në harmoni me tezat zhdanoviste. Idhujtaria nuk e ka për gjë të shohë në rënien e përgjithshme shpirtërore ngadhnjimin e një letërsie tejet tokësore, ateiste (gjoja laike, botërore, e lirë dhe e pavarur), që e bind lexuesin se universi kaq është, dy-tri dashuriçka, ca komplote në terrin e historisë, ndonjë frikëzë e fshehtë, ndonjë përpushje, pickim, kafshim gjinjsh, ndonjë ndarje dhe vaje të kallura në tesha postmoderniste, servirur në një shqipe të çartur nga barbarizmat dhe që synon të paraqitet si mëmë e ardhmërisë.

Fatmirësisht ka edhe shkrimtarë që ia kanë dalë mbanë të ngrihen mbi vetveten e detyruar dhe të bjenë në dorën e bekuar të servantizmit (term i imi), domethënë: të krijojnë vepra befasuese në një moshë të nderuar. Rasti i Hiqmet Meçajt[1] nuk mund të përfshihet këtu, nëse lexuesi cilësor ka ndjekur me vëmendje ecurinë e poezisë dhe të prozës së shkurtër të këtij autori.

Njëra nga meritat e mëdha të romanit «Kukullat e pyllit» lidhet edhe me kohën: pamundësia e plotë për të gjetur moshën e autorit. Mençuria e këtij të fundit, lehtësia me të cilën e sundon nga rrënjët lëndën artistike, rrjedhja e fjalës nga lënda (jeta) drejt letërsisë (rikrijimit të realitetit) zëvendësojnë moshën dhe tiparet vetjake të autorit, duke arritur atë që vetëm talenti i lindur mund ta ketë: fuqinë prapavepruese. Asnjëherë nuk është vonë që një vepër arti të botohet shumë vite më vonë se të tjerat dhe të jetë pararendësja e tyre. Duhet shtuar se romani «Kukullat e pyllit» nuk ka ende një pararendës, të paktën në letrat shqipe. Autori ka dalë të bëjë art pa fund me mund magjie e jo magji, e as të ndreqë dynjanë, sepse, si çdo shkrimtar i mirëfilltë, njeh po aq mirë sa jetën edhe kufijtë e vetvetes.

Përroi dhe psikika e ngjarjeve

Kulti i historisë së ngarkuar, të koklavitur, plot shembje, intriga, vrazhdësi e absurd, merr në romanin “Kukullat e pyllit” një goditje të merituar. Ngjarjet nuk rrjedhin nga e majta në të djathtë, nga lart poshtë, ose anasjelltas, por nga një bërthamë gati e padukshme, si spermatozoid[2] që turret të bëhet vdekatar, të plaket e të shuhet sa më shpejt. Autori heq dorë me vetëdije nga qindra efektet dhe hiperbolat që ofron realiteti ballkanik, zgjedh rrugën më të mundimshme, atë të thjeshtësisë së parme, dhe ndeshet me kohën. Qarkullojnë mjaft përcaktime të kohës, qoftë në letërsi, qoftë në filozofi. Hiqmet Meçaj e shqyrton kohën edhe në esenë që shoqëron romanin dhe që synon të japë një ide rreth rrymës të cilën ai e emërton «mikrobotizëm». Bindjet e modernistëve dhe të pasmodernistëve duken sot njëfarësoj të tejkaluara, ose jo fort kënaqëse. Përgjigjet e viganëve të shpirtërimit ngrihen mbi to fare natyrshëm dhe na ndihmojnë që ta shohim shumë qartë letërsinë dhe jetën e sotme. Kur më pyet ç’është koha, nuk di të të përgjigjem, thoshte Shën Agustini. Kurse, kur nuk më pyet, di të të them ç’është koha. Para, gjatë dhe pas fjalëve të Shën Agustinit, rridhte kohë, dhe kjo është e vetmja përgjigje e mundshme. Koha është parë edhe si rrjedhje e sendeve dhe e qënieve në hapësirë, por eshtë parë edhe si hapësirë mes ftesës së Hyut dhe përgjigjes po, ose jo, të njeriut (i ftuari). Në romanin «Kukullat e pyllit» Hiqmet Meçaj i mbështet tërthorazi përfytyrimet e mësipërme, por me mjete vetëm letrare. Ai shprehet mes rreshtash se qënia njerëzore nuk është një e vetme, por një shumë qëniesh të cilat i bart në vete, i takon, i njeh, i jeton gjatë jetës, dhe vdes në hipostazën e njërës prej tyre. Autori nuk e përjashton mundësinë që copëzimi i qënies dhe dallimet mes njërit copëzim dhe të tjerëve të jenë një gjetje e modernistëve për ta bërë realitetin më të pranueshëm.

Një pamje e re e vëllavrasjes

Romani sjell një pamje krejt vetjake të botës shqiptare dhe evropiane, përtej legjendave të shpikura dhe maktheve të dalë boje. Romani ka jetë - dhe kjo jetë është e rëndomtë, e mrekullueshme, e paparashikueshme, shkatërrimtare, shajnitëse, si të gjitha qëniet dhe gjërat që s’kthehen më. Një poet i ri (Admeti), caktohet të punojë në fshatin Kajat, detyrohet të ndahet nga e dashura, dhe shkon në një hapësirë që nuk gjendet në asnjë hartë e ku mezi e presin ta bëjnë pijanec e puthador. Aty “asgjë s’kishte ndryshuar që nga koha e pellazgëve, vetëm se trupat e njerëzve qenë zvogëluar, truri qe bërë sa i pulës, kurse këndezët këndonin njëlloj dhe thoshin se vezët i bënin ata»(f. 44). Në klishetë jetëgjata të realizmit socialist, poeti i ri do të kish zbuluar Parajsën e krijimit gju(hë) më gju(hë) me popullin, njerëz të thjeshtë plot mirësi, dëshirën e pafundme për punë, duar e kokë me kallo, besnikëri të përjetshme ndaj Parti(ve)së etj. Admeti nuk e ka këtë fat. Ai zgjohet mes një bote që ka një krejt tjetër lloj pasurie: pasurinë e së pakthyeshmes. Kajati gjallon në histori e gjeografi sipas ligjeve të farave që e sundojnë, ndonëse syrit të ardhur nga tjetërkund, arkeologut enigmatik Xhuzepe, nuk i shpëton e vërteta se “Po ta dinit sa popuj e sa ushtri kanë kaluar këtej, nëpër këta male, sa gjuhë të huaja janë dëgjuar të fliten, atëherë do të ndjeheshit vërtet të mburrur, që këta këtu (tregon kafkat e shqiptarëve të lashtë – sh. im) fituan mbi të gjitha këto gjuhë” (f. 52). Pasi merr nga Kajati kafka, stolí e plot sende të çmuara, që fshatarëve u duken çinglamingla, Xhuzepja dërgon në hapësirën nga e cila vjen edhe material jetik, farë të zgjedhur, çunakun Shaho. Është e lehtë të përfytyrohet shpirtërimi i Kajatit pasi farat e mira shkulen e mbillen në truall të huaj, të largët, nga ku disa kthehen dhunshëm e nga ku të tjerat, që kanë gjetur vetveten, nuk do të duan të kthehen më. Vijnë kohëra, gjatë të cilave, siç shprehet me të drejtë hoxha i fshatit, vëllai duhet të ruhet nga vëllai.

Romani rimerr nga një tjetër kah parabolën e krishterë të martirizimit, trajtuar edhe nga Dostojevski, Gide apo të tjerë. Vetëm kur kokrra e grurit vdes, ajo jep shumë fryt. Po nuk vdiq… Në romanin e Hiqmet Meçajt kokrra e grurit është farë pa emër. Është farë e keqe dhe farë e mirë. Farat janë lindur që të ndeshen për jetë a vdekje. Fara për farën është vdekje. Sipas autorit, “fara që u kultivua mirë, po të kthehet e të ndrydhet në ambjentin e parë, domethënë të egër, e ka të vështirë të rrojë, të zhvillohet, kurse ajo që u rrit në ambjentin e parë, domethënë në gjendje të egër, megjithëse i afrohet gjithnjë e më shumë egërsisë, jeton përbukuri” (f. 49).

Farat mishërohen nga dy kushërinjtë e parë, Shahoja dhe Baxhoja. I pari del nga hapësira e egër, jeton ngadhnjimin e vet në hapësirën e lirë dhe frytëzuese të Perëndimit, pastaj firmos një peticion si shumë të rinj të kohës, dhe sos në truallin e parë, kur binjaku i dikurshëm shpirtëror, Baxhoja, pasi ka kaptuar me guxim shkallët e të qënit kusar, pushkatar, partizan pa din e pa iman, komunist i thekur etj, është shndërruar në pushtetarin e përjetshëm të hapësirës. Shahoja u qe përkushtuar bimëve, insekteve dhe gjenetikës, nuk e kishte haberin në punët e njerëzisë, kurse Baxhoja as që donte t’ia dinte për arritjet e gjenetikës, për thellinat e ndritshme apo të frikshme të filozofisë. Ai ka pushtetin dhe, kur ke pushtetin, bindesh se ke pushtet mbi vetë pavdekësinë. Ç’peshë mund të ngrejë filozofia, dhembjet e dashurisë së vrarë, e pamundësisë për të dëshmuar se nuk je kukull, por qënie e gjallë, e shkatërrueshme nga gjithkush e nga gjithçka, ndonëse e pavdekshme në thelb?!

Makthi

Duke zbuluar mjeshtërisht lidhjet e brendshme të librit, njëri nga kapitujt e romanit përfundon me shenjën “:”, kurse një tjetër (f. 68) përbëhet vetëm nga një fjali: «Të gjitha këto kishin ndodhur, apo do të ndodhnin?». Lexuesi ftohet në ankthin më mizor që përjetuan shqiptarët gjatë gjysmëshekullit të kuq. Ankthi i atyre që mund të ndodhnin, që ishin të gjitha të përbindshme dhe që, për fat të keq, pasi ndodhnin apo jo, duke fituar forcën e errët të makthit, rrënonin e drobitnin me të njëjtën egërsi. «Por plaku Shaho, thotë autori, që nga ajo natë nisi të plakej çdo ditë e më tepër, të zbardhej në fytyrë e të kërrusej në trup, megjithëse Admeti qe i bindur se atë natë nuk u tha gjë që ta rëndonte, sepse ajo natë nuk kishte ndodhur» (f. 143). Bjerrja e farës së mirë ndodh pas një nate që mund të quhet e pranimit dhe e faljes së madhe. Natë kur Shahoja pranon se, gjatë gjithë jetës, është mbajtur një grimë larg shkatërrimit përfundimtar pikërisht nga fara e mbrapshtë, Baxhoja. Ai ia fal ish-kusarit të gjitha, jo vetëm sepse nuk ka mjete për të mos falur, jo vetëm se, si qënie e zgjdhur, është ngjizur të zbatojë parimin kuranik «Mëshira Ime ia kalon hidhërimit Tim», por edhe sepse tashmë dhe parreshtur është një njeri krejt tjetër. Një njeri që dyshon përnjimend nëse ka qenë ndonjëherë i ri, jashtë shtetit, i dashuruar me një të huaj të mrekullueshme, dishepull i një profesori që nderohet më vonë me Çmimin Nobel, i lirë e sidomos krejt i pavarur nga mëshira e Baxhos. «Ishin vite të lumtura, mbushur me suksese e dashuri verbuese, prandaj i picërronte sytë në të gjitha pozat»(f. 167).

Ishin!

Vargu i tjetërsimeve, që, me sa duket, mund të mbyllen (pó për-kohësisht) vetëm me vdekjen e njeriut, përfaqëson kredon filozofike të autorit. Shpërbërja e qënies, dyzimi, trizimi a shumë-zimi i saj në hapësirë, por sidomos në kohë, shprehet dhimbshëm në mbyllje të romanit. «Edhe ato shënimet që grisa e i flaka në zjarr, thotë Shahoja, nuk kanë lidhje fare me mua plakun, por më atë, të riun[3], që vazhdoj ta mbaj brenda vetes sime, t’i ndjej çdo ditë dhimbjet, rënkimet e përpëlitjet» (f. 178).

(Sh)qytetërimi

Pjella e farës së keqe, në një pikë kulmore të romanit, plagos për vdekje (burrërie) pjellën e farës së mirë. Djali i Shahos nuk arrin të bëjë më fëmijë, sepse thika e Billit, djalit të pagjak të Baxhos, ia pret këtë dhunti. Kuptohet të kujt janë të katër nipërit e farës së mirë. Lexuesi ndjen në eshtër se kjo ngjarje jo vetëm mund të jetë e vërtetë, por edhe se nuk është skaji i mbramë ku mund të arrijë kafshëria e njeriut të kohës sonë. Dhuna është e pranishme në çdo faqe të romanit, e përcjellë me qetësi dhe gjithëkuptim shpirtëror – mbase bindje se vetëm gjithëkuptimi do të mund ta mposhtë gjithë këtë mallkim të zi. Nënës i vritet burri dhe djali dhe i jepet kurajo djallëzisht me një «Ki kujdes tjetrin!» (f. 127). Mirpo terrori, në mënyrë krejt të natyrshme, ka nisur e vazhdon të hajë edhe pjellat e veta. Roja që i caktohet Admetit, haf(h)ija e kudondodhur, me të cilin, falë bashkëjetesës së detyruar, i përndjekuri gati ze miqësi, dërgohet Alpeve të lavdishme të Shqipërisë dhe nis të vrasë burra e të çnderojë gra, derisa një plumb ia hap syçkën e tretë në zverk dhe i zgjon Admetit një mendim shkundullues. Po ta kishin lënë të më ruante mua, thotë, ndoshta do të rronte e do të bëhej njeri i mirë» (f. 121).

Disa nga pasardhësit e farës së egër provojnë heraherës ndonjë kafshim ndërgjegjeje, por nuk dalin dot e as që duan vërtet të dalin nga vetvetja. Mbesa e Baxhos bijësohet prej një ambasadori komunist, bredh e këndellet jashtë shtetit, dhe që atje sjell si trofé për Kajatin dhe atdheun në përgjithësi, si paradhënie për tranzicionin, një kuti të babëzitur Pandore. Sa mirë është të drogohesh atje larg, mes të panjohurish, me djersën dhe gjakun e barbarëve, që s’i njohin virtytet e hashashit e as mrekullitë e jetës diplomatike! Mesazhi është i qartë si tehu i shpatës: murtajën e sotme e sollën pak nga pak ata që dje mund të dilnin nga kafazi, ata që mund të bridhnin dynjasë, që rronin në vend tonë jo në vendin tonë.

Hyrje

Romani «Kukullat e pyllit» zgjon shumë më tepër mendime dhe mbase edhe polemika. I shkrova këta rreshta nën bindjen se mangësitë e mundshme të një vepre përbëjnë atë që tashmë e dimë, ndërsa arritjet e saj dhe vlerat e papërsëritshme janë dhuratat pa të cilat do të mbeteshim dijetarë të pashoq. Besoj se nuk ëndërrojmë të jemi të tillë. Hëpërhë na mjafton ëndja e dhuruar nga pena e pangatërrueshme e Hiqmet Meçajt, shkrimtar që, me përkushtim e aftësi të rralla, siç më shkruante në një letër nga hapësira greke e Mërgatës shqiptare, «kish nja 40 vjet që rrinte në qoshen e tij». Qoshe, së cilës letërsia shqipe duhet t’i bëjë patjetër një përkulje nderimi. S’ka vdekur njeri nga kjo.

Bukuresht, dimër 2005

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Shkrimtar shqiptar lindur në Vlorë më 2 maj vitin 1944, antar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë qysh në vitin 1964, nismëtar i Klubit "Drita" të Athinës, autor i vëllimeve: „Nisja” (poezi, 1967), „Ditë pranvere” (poezi, 1971), „Tokë e pagjumë” (poezi, 1983, nderuar me Çmimin Libri më i mirë poetik i vitit), „Tek ju trokas” (poezi, 1988), „Vetëvrasja e qirinjve” (poezi, 2000), „Kukullat e pyllit” (roman, 2002 dhe 2003, fitues i konkursit „Drita”, Toena, Onufri), „Kujtesë e shpikur” (poezi, 2003), „Për Askund” (tregime, 2003), „Çikpaku” (roman, 2003). Hiqmet Meçaj është përfshirë në shumë antologji dhe tekste shkollore dhe i përket rrymës letrare mikrobotizëm.

…

[2] Mes faqeve 175-176 të romanit gjejmë edhe monologun kuptimplotë të një spermatozoidi. „Edhe unë isha një spermatozoid që synonte mitrën e nënës sime, po ama tepër dinak e i mënçur. U fsheha në turmën e miliona të tjerëve, i bëra të grinden e të vriten me njëri-tjetrin. Kështu m’u hap rruga të shkoja fitimtar e të mbillesha për t’u bërë embrioni i atij që jam. (…) që këtu kuptohet se, që pa lindur kemi gëzuar kur të tjerët janë vrarë e kanë humbur ngaqë kemi dashur për vete të mos vriteshim e të fitonim”.

[3] Është fjala për të riun shqiptar që kthehet nga jashtë dhe këmbëngul të japë shpirt në duart e Shahos. Kur ky e pyet pse po zgjedh pikërisht duart e tij, tjetri i gjegjet: „o njeri i pyllit, më ka lodhur shumë qytetërimi me ato praopësitë e tij” (f. 174).

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, prill 2005 dhe ne revisten “Haemus”, Bukuresht, Rumani)

Nga Dr. Xhemal Ahmeti

NJË ROMAN PËR JETËN NGA SPEKTRI I MIKROQËNIES

(Hiqmet Meçaj "Kukullat e pyllit", roman )

Kur një prozator arrin që edhe personazhin e rastësishem, sporadik ose ilustrativ ta paraqes aq të gjallë dhe aktiv saqë pas leximit mund ta vizatojmë në sajë të kujteses, atëhere ai ka mbrritur në Olimp, edhe atëhere në rast se ai ankohet si Hiqmet Meçaj "qënka e lodhshme të arrish në Olimp edhe kur s'ështe atje Zeusi"².

"Një libër si ky s'rri në vitrinë, s'do ta mbyllësh kurrë, nuk ka fund, i hap faqet turbulluar krejt, i lexon, i përkëdhel, i puthë."? Kjo është motoja që do të duhej të hapte romanin "Kukullat e pyllit" të Hiqmet Meçajt. Kjo devizë do të ndihmonte sidomos ata që nuk dijnë se si të sillen me realitetin (e djeshëm e të sotëm) pa e bërë partner jete infarktin. Para "Kukullat e pyllit" në periudhën postdiktatoriale, asnjë autor shqiptar nuk ka sjellur biografinë e "epokës së kuqe" me kaq objektivitet dhe me kaq sinqeritet. Ciltërsi që therr deri edhe në ashtin më të dhjamosur të ndërgjegjes shqiptare: si viktimën ashtu edhe të privilegjuarin e "pyllit të egër" kajatan "kronisti" i pakompromis Hiqmet Meçaj i nxjerë para pasqyrës lakuriq, pa u lënë atyre mundësinë për të fshehur ndonjë pjesë të pahijshme të karakterit human.

Në ç'gjendje psikike e shpirtërore duhet ta sjell veten një njeri për ta trajtuar dramën ku edhe vete ka qënë viktimë pa nevojën e zjarrtë të hakmarrjes, pa u shndrruar në një Rambo që fshijnë nga toka çdo gjallesë që ia zë rrugën (si shumica e shkrimtarëve që pas diktaturës po lajnë hesapet me armiqt e tyre)? Si ka pasur mundësi Hiqmet Meçaj të rrëfej pa e ekzekutuar në roman së paku atë shefin e Tiranës që e hedh në atë fshatin ekzotik "ku pula han vetëm gurrë" me emrin Kajat? Si? Hiqmet Meçaj eshte poet. Poeti i njëmendte është i paaftë, i pazoti madje t'ia heq qafën edhe një gjeli në ngordhje e sipër, e lëre ta shpor një njeri nga bota. I paaftë madje ta eliminojë edhe ndonjë personazh që pa lejen e tij i ka hyrë në rrëfim dhe që rrezikon t'ia nëpërkëmb harmoninë estetike tregimit. As atë s'do ta vriste dot babai i vargjeve si "Rruga ime, prej drite le të jetë edhe në më djegtë". Ky është "mallkimi" i poetit Meçaj që edhe armikun e trajton me dashuri. Poet, pra!

Admetit nuk ia zë rrugën më asgjë për ta marrë ndonjë post të mirë në kryeqytet. Kështu mendon ai para se të hyjë në zyrën e shefit. Ai mendon se nuk e ka ngucur sistemin në nerv, nuk ka bërë asgjë të pahijshme, me sukses ka mbaruar studimet, kështu që patjetër të marrë ndonjë post të merituar. Ndryshe s'mund të jetë. Po, po, edhe ndryshe mund të jetë. Këtë e kupton pasi që e braktis zyrën e shefit, i cili e urdhëron të bëhet mësues në një fshat malor e që nuk ekziston në asnjë hartë. Pse? Admetit nuk i kujtohet asnjë çast madje edhe në ëndërr të ketë bërë diçka kundër sistemit, pse ai e dënon në këtë mënyrë? E ku ta dijmë se ç'traktatesh poetike për përmbysjen e pushtetit ka thurrur ky Admeti i sjellshëm në ato vjershat e tij, që as çenzoret më të mprehte të shtetit nuk iu bien në fije. Kjo është ndoshta arsyeja: çenzorët kanë hasur diçka që nuk e kanë kuptuar (ose e kanë kuptuar) dhe i kanë dhënë alarm pushtetit. Arsyetimi ka mundur të duket kështu: "Poezitë e qytetarit dhe autorit A. janë tepër misterioze. Përmbajnë ca figura, metafora e imazhe që nuk i krahasojmë dot me ato që i njohim. Deri sa të zbërthejmë ato e lusim partinë të rijë në distancë nga ky njeri". E kjo shqip do të thote: shporeni në Kajat, kur të bëhet çenzura e mençme sa duhet që ta kuptojë poetin, atëhere ose e internojmë, ose e privilegjojmë ose e asgjësojmë fare dhe pikë.

I zhgënjyer dhe i dëshpëruar Admeti mbrrin në Kajat, në atë copë të humbur planeti, në atë botë të imët ku jetojnë mikroqëniet, ato qënie që fillimisht duken aq të vlefshme sa një turmë mizash mbi një grumbull muti të tharrë e që dikur i ka studiuar doktor Shahoja të profesori italian me namë boterore K.K.

Admeti bëhet qytetar i mikrobotës. I njerëzimit në miniaturë. Këtu nuk nis vetëm historia e një intelektuali të degraduar nga diktatura, por edhe ajo e Shahos dhe Baxhos, e fantazmës, e nënvetëdijes (që shfaqet në formë të ëndrrës) e parasëgjithash nis rrëfimi i botës dhe jetës nga mikroperspektiva - nga njeriu i kërrusur në pozitën e insektit.

Elementet biografike në romanin "Kukullat e pyllit" janë skeleti i rrëfimit. Hiqmet Meçaj pasi diplomon fakultetin e Historisë dhe Filologjisë dërgohet si mësues në shkollën fillore të fshatit Rexhepaj. Po si Admeti edhe Hiqmeti qysh në kohën e studimeve boton libër dhe konsiderohet si shkrimtar i suksesshëm. Këto janë vijat që luajnë rol në formësimin e jashtëm të rrëfimit. Në atë të brendshmin rrëfimi autobiografik mbetet si burrim fabulash, por jo edhe si strukturë kryesore e rrëfimit. Aty shkruhet mjeshtërisht biografia e kohës, përshkruhet në mënyrë të perimtuar lufta që bëjnë personazhet, pavarrësisht pozitës dhe statutit social, për të mos vdekur nga monotonia, nga pushteti i kotësisë që e gërryen shpirtin e kajatanëve. Meçaj zhytet thellë në botën e fshatarëve të Rexhepajve për të kuptuar universin e tyre, që nga jashtë nuk e zbulon as me llupën më të madhe të qytetërimit. Autori nga ky stad tërhiqet nga bota formale, e jashtme e jetës së fshatit (prandaj nuk letrarizon aktivitetin e tij në fshat) dhe futet në atë thelbësoren, të padukshmen, në historitë intime dhe të kaluarën e tij. E bën këtë për t'i ikur monotonisë vrasëse të jetës aty apo thjeshtë për t'u zbavitur, nuk ka rëndësi. E rëndësishme është se ai suksesshëm depërton në shpirtin e atyre qënieve të vogla (mikroqëniet) dhe nga pozita e tyre prej imtësirash shpalos botën dhe jetën e qënies humane të zhveshur prej çdo kozmetike të mundshme.

As lexuesi që s'ka jetuar në ato rrethana, e as ai që nuk ka pasur mundësi ta njohë atë botë as në fantazi në "Kukullat e pyllit" mund ta shoh atë botë në film. Aftësia përshkruese e Hiqmet Meçajt është gjeniale, e kulluar dhe aq e prekshme saqë edhe i verbëti i sheh skenat që zhvillohën nëpër Kajat. Lehtë i parafatyrojmë personazhet aktive si; Admetin, Shahon, Baxhuan, Ladinan, Billin, Linan, etj. Por, po aq lehtë i takojmë edhe personazhet pasive si banakieri Simo, shefi, kolegun e studimeve Afrimin, profesorin K.K, Xebën e Shahos e të tjerë. Kur një prozator arrin që edhe personazhin e rastësishëm, sporadik ose ilustrativ ta paraqes aq të gjallë edhe aktiv saqë pas leximit mund ta vizatojmë në sajë të kujtesës, atëherë ai ka mbrritur në Olimp, edhe atëherë në rast se ai ankohet si Hiqmet Meçaj "Qënka e lodhshme të arrish në Olimp edhe kur s'është atje Zeusi"².

"Kukullat e pyllit" jane dy libra në një. Dy romane të mbështjellur me një palë kopertina. Njëri roman ka për kryepersonazh Admetin dhe rrëfen jetën e tij në Kajat në kohën e diktaturës, ndërsa tjetri roman me titullin "Shënimet e Shahos" ka për kryepersonazh Shahon dhe jetën e tij para, gjatë dhe pas diktaturës. Një roman filozofik mbi dytësorin - mbi dy pjesët e një qënie që e përjashtojnë njëra tjetrën, por që nuk jetojnë dot të ndara.

Hiqmet Meçaj ia ka dalë të shkruaj dy libra të përveçëm që në kohë e hapësirë nuk përputhen, janë biografi të ndara dhe që mundet botuar veç e veç, por që pa qënë bashkë nuk e kanë urën për të kaluar nga njëra te tjetra dhe anasjelltas. Autori ua kushtëzon jetën të dy kohëve me bashkëjetesën. Ashtu siç ia kushtëzon jetën Admetit të jetojë në paqe me Billin edhe atëhere kur ai nxjerr revolen dhe do duel. Romani "Kukullat e pyllit" është libri që na mëson se si mund të pajtohemi me unin tonë pa e vrarë veten, pa jetuar në gjëndje absurdi, pa urrjetur, se si mundemi të jetojmë me fantazmat dhe ëndrrat tona edhe kur ato janë të çmendura fare, se si mund gjykojmë botën me objektivizëm edhe atëhere kur vetë jemi të involvuar ose viktimë në proçesin e shembjes ose poshtërimit të saj.

Hyqmet Meçaj rrëfen bukur edhe kur i duhet të vizatojë thikën e Baxhos duke pikuar gjak. Ai nuk shndrrohet në mbret apo Zeus për të parë nga lartë se si jetojnë të vdekshmit, jo ai shndrrohet vetë në një nga ata qëniet modeste për të rrëfyer pastaj storien autentike të tyre. Hiqmet Meçaj ia ka dalë më mirë se ndonjë autor tjetër, të flasë për kohën e diktaturës pa u përcirë, pa gjykuar e dënuar njërën apo tjetrën palë, por duke i përshkruar ato vetëm si karaktere humane, si qënie të sjella nga perënditë pa vullnetin e tyre në një kohë dhe hapësirë të vdekshme të globit.

Keto dhe shumë arsye të tjera e bëjnë romanin "Kukullat e pyllit" ndër romanet e rëndësishme të letërsisë postdikatoriale. Këto dhe shumë arsye e bëjnë këtë roman "një libër si ky s'rri në vitrinë, s'do ta mbyllësh kurrë, nuk ka fund, i hap faqet turbulluar krejt, i lexon, i përkëdhel, i puthë.".

1 Hiqmet Meçaj, libri "Vetvrasja e qirinjve", poezia "Hapur si fletore" fq. 65

2 Po aty, poezia "Libri Mikrobotizëm", fq.35

nga një e-mail i datës 8.4.2004

I dashur Andi,

më fal për këtë përgjigje aq të vonuar. Për më shumë se një javë kam qenë i ftuar i një instituti gjerman, ku kam ligjëruar për Rembrand-in dhe Co., respektivisht për artin e tyre me motive religjioze. Një studim që unë para do vitesh e kam publikuar në frengjishte e gjermanishte. Kjo vetëm sa që të dijsh arsyen e vonesës.

Librat më kanë ardhur, para se të nisem. Të falemenderit shumë. Dhe manuskripti poashtu. Me vete e kam pasur «Kukullat e pyllit» që më ka bërë probleme: në vend që të ristudioj tezat për ligjerime, e lexoja romanin dhe s’i ikja dot. Ndoshta për arsye se vonë kam nisur studimin e autorëve shqiptarë (pas shtatë vitesh angazhimi vetëm me letërsinë e huaj) dhe veç tash shoh se paragjykim paska qenë mendimi se «s’ka asgjë të dobishme nga leximi shqip».

Do të ta kisha ditur shumë për nder, nëqoftëse m’i dërgon poezitë të digitalizuara – kështu e përgatis veprën më mirë dhe insatloj tekstin tim, duke e bërë gati për ofrim shtëpisë botuese. Vetëm nëse mundesh, përndryshe i daktilografoj edhe njëherë tekstet, me qejf.

Kjo për shkak se mendoj që poezia jote e meriton, jo për ndonjë arsye tjetër.

Të lutem, do të më kishe bërë një nder shumë të madh, nesë ma dërgon adresën e Hiqmet Meçajt.

Të përshëndes përzemërsisht me shpresën që do të më shkruash

Xhemali

nga nje e-mail i datës 18 mars 2005

Andi,

i lexova disa herë poezitë. Ti e di mendimin tim për poezinë tënde, qysh kur i kam lexuar të parat. Se je poet i mrrekullueshëm nuk ka diskutim. Ama me këtë cikël «ma ke ftohë» siç thonë vëllezërit tanë kosovarë. Cikli që ma ke dërguar tash është diçka e veçantë, është «hyjnor», është i shkëlqyeshëm dhe i përkryer, aq i përkryer saqë më nxjer punë duke e riorganizuar atë katalogun e vlerësimit tim të lirikës, duke u detyruar të fusë aty segmente të tjera. Lexoja edhe disa herë Hiqmetit këto poezi...dhe pyete se a gjen ndonjë gjë të re, në krahasim me poezitë tjera (të bukura tuat)...nuk e di se ç’ke lexuar, çka ke bërë kohën e fundit, por e di se diçka e veçantë ka plasur, ka kulmuar në ty, mbaje këtë hov edhe më tej se jam i sigurtë se do të na dalë diçka e madhe, shumë e madhe, pa ekzagjerime....Më ke gëzuar shumë me këtë dërgesë. Të falemenderit shumë!

I bën të fala Hiqmetit dhe kolonisë shqiptare të Greqisë

Vllazërisht

Xhemali

PS - Sa u përket shënimeve mbi romanin e Hiqmetit:I kam shkruar para shumë kohe anash fletëve të librit kur e kam lexuar atë për herë të parë. Unë vetë nuk jam i kënaqur me atë shkrim dhe nuk e quaj profesional, por një refleksion. Romani meriton ma shumë. Mirëpo, pasi shumë veta kishin shkruar dhe kishin thënë gjëra (?!) të qëndrueshme thash «hajt mos e teprojmë shumë» dhe i plasova shënimet. Ndërkaq në librin tim me ese e kritika letrare (kryesisht për letërsinë e huaj e me shumë pak shkrime të zgjedhura për autorë të veçantë shqiptarë) që botohet së shpejti në Tiranë me titullin «Jashtë kishave letrare» është një ese më i gjatë dhe më studimor sa i përket romanit dhe mikrobotizmit si teori.

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, mars 2005)

MENDIME PËR LIBRIN POETIK TË FLURANS ILIA -FLURKËS-

“Zogjtë Qiellit i Mungojnë Në Veri”

(dhe për ciklin e tij të ri poetik)

Kur shfleton librin poetik të Flurans Ilisë apo siç është vetpagëzuar artistikisht Flurkës: “Zogjtë Qiellit i Mungojnë Në Veri”, (botimet Eugen), të bën përshtypje vargëzimi lirik, tepër i ndjeshëm, ndihet frymëmarrja e jetës urbane, dashuria, njeriu, vitrinat, vajzat e bukura metropolitane, ikja, rikthimi, trishtimi, mërgimi, Europa me kryeqytetet e qytetet e saj, Kanadaja, Amerika, kujtimet drithëruese të rinisë së hershme, peripecitë e saj të kaluara nëpër kufijtë e Greqisë, lufta e përditshme për mbijetesë, por mbi të gjitha ndjen se shpirti i krijuesit ka vënë syrin e tij të veçantë në kamerën magjike të letërsisë dhe më e rëndësishmja rrugecja e autorit, vështrimi i tij i veçantë, pluhuri mbi kujtimet fshihet, duke na i shfaqur ato, me vargje tepër të ndjeshme e harmonike, që duke i futur bukur në poezinë e tij i bën më të perceptueshme imazhet, më të afërta me lexuesin, duket sikur ato që ka ndierë Flurka, i ndiejmë sëbashku. Ndër poezitë më të spikatura përmend:

poezinë: “Në Suth Orange (New Jersey)” (fragment)

/Trishtimi si fytyrë ka, /gjuhën e stërzgjatur të linjave të drurit /mbi parket.... /shpirti i mërgimtarit përpëlitet, /si një zogth mbi gjethnajën /e ngjyrave vjeshtore të qilimit tim. /Shtëpia ime si portokalle, /e varur në erë, i bën shenja jetës, /atje... përtej oqeanit, /ku një zjarr i ndezur /prej vitesh ka ngelur.../

poezinë: “Kur Frymëzimi Vjen” (fragment)

/Kur frymëzimi vjen /të tjerët marrin zemrën time /për një taksi, /me të udhëtojnë në rrugët me dritë /të imazhit tim... /

poezinë: “Tango” (fragment)

/Tango është një kërcell trëndafili /Ndër dhëmbët e tu sinjorita! /Gotë e thyer me verë të kuqe /Shpërndarë në qindra copëza qelqesh.../

Si dhe poezitë: “Këtë Natë Dua Ta Pi Detin”, “Kalimthi Në Venecia”, “Me Një Trëndafil Fjalësh Në Gojë”, “O Njeri i Lirë!”, “Përmes Qerpikësh Si Hala Drite”, etj.

Poeti Ilia, apo Flurka, është një poet shëtitës, që sjell me vete ndjenja, imazhe e lëvizje të njerëzve të largët, ai ikën të njoh vetveten e të kuptojë botën që e rrethon, atje ku ndihet njeri i lirë e ku shpirti i këndon. Ndërsa lexoja poezitë e librave të mëparshëm, por sidomos ciklin e tij të ri poetik me 13 poezi të pabotuara ndonjëherë, që Flurka m’i besoi t’i lexoja unë i pari, m’u duk se isha në një nga filmat e regjizorit të famshëm Ballkanas Emir Kosturicës, “Underground”, pasi poezitë e këtij cikli janë shkruar nëpër faqe blloqesh qysh kur poeti ishte emigrant në Greqi dhe pas disa vjetësh ai papritur shfaqet në Amerikë (ku jeton tani) duke i gërshetuar apo i ngatërruar kohët, diku na shfaqet Ballkani i tejngjeshur me lloj lloj racash, që edhe qiellin e kanë me qira, atë turli kulturash që ndërthuren në kohë e hapësirë duke i pikturuar si një vizion, diku tjetër na shfaqet New Jorku me shumëkatëshet e tij të ftohta, me njerëzit e vetmuar të metropoleve, ku autori i ndërthur aq bukur e mjeshtërisht me mitet e legjendat ballkanike, nga ky cikël përmend

poezinë: Koha në 0 (zero) absolute, për Luis Borghes (fragment)

/... Orët e paralizuara në New York /presin kthimin tim! /Lajmëtar të puthjes. /Lajmëtar të vdekjes. /Kostandini përmbi kalë. /Kalorës lajmëtar.../

Poezia e Flurkës kulmet e saj i ka te poezi e tij lirike, atje ai i futet më në brendësi estetikës së vargut:

nga poezia: Nostalgji përpara nji vitrine (fragment)

/...I palëvizshëm qëndron qielli /Që krejt nji jetë i ka munguar /Syve të kukullave.../

Andi Meçaj

Athinë 18.03.2006

PUBLICISTIKË

SHPALLJA E PAVARËSISË SË SHQIPËRISË

(Me rastin e festave kombëtare të 28-29 nëntorit)

Ngritja e flamurit kombëtar në Vlorë nga Ismail (Bej) Qemali më 28 Nëntor 1912

Në këto çaste të vështira për popullin Shqiptar, kur krerët e Lëvizjes Kombëtare bënin çmos për mbrojtjen e vendit nga coptimi, vendimtare ishte nisja e Ismail Qemalit nga Stambolli për në Bukuresht, prej ku me 25 tetor i përcjellë nga 20 atëdhetarë arriti në Vjenë, ku u takua me diplomatë të jashtëm si kontin Berhtold dhe me ambasadorët e Anglisë dhe të Italisë. Nga Vjena Ismail Qemali u kthye përsëri në Bukuresht, ku më 5 nëntor u mbajt një mbledhje e rëndësishme në hotelin “Kontinental”. Këtu u muarr vendim i rëndësishëm politik, për emrimin e një “Komiteti drejtonjës ”, nga vetë shqiptarët për të udhëhequr vetë me politikën e Shqipërisë. Ismail Qemali pasi mori përkrahjen e plotë të Kolonisë Shqiptare në Bukuresht, me katër shokë u nis përsëri për Vjenë, ku arriti më 6 nëntor 1912. Në këto çaste të vështira të popullit shqiptar, më në fund “diplomacia shqiptare ”, falë Ismail Qemalit, arriti të përfitonte nga kundërthëniet ekzistuese të Fuqive të Mëdha, që të përfitonte simpati për rregullimin e ardhshëm të Shqipërisë. Ismail Qemali, në takimet e fundit që pati me përfaqësuesit diplomatik evropianë, arriti të sigurojë simpatinë e idesë së popullit shqiptar për shpalljen e pavarësisë. Pas kësaj garancie që mori Ismail Qemali, më 9 nëntor ai nga Vjena në Vlorë dërgoi një telegram me këtë përmbajtje: “ E ardhmja e Shqipërisë është siguruar, telegrafoni kudo që të kenë besim të plotë për fatin e atëdheut …"

Por Ismail Qemali për të qenë më i sigurt në premtimet e dhëna para se të nisej për ne Shqipëri përsëri pati një takim me ministrin e Punëve të Jashtme kontin Berhtold, takim qe u mbajt në shtëpinë e kontit Hadik në Budapest. Pas këtij takimi, Ismail Qemali dërgoi një telegram tjetër për organizimin e Kuvendit, që duhej të thirrej në Durrës ose Vlorë, duke theksuar se çështja e Shqipërisë është siguruar. Për këtë arsye duhej formuar një komision për shpalljen e pavarësisë, prandaj Ismail Qemali kërkonte me urgjencë mbledhjen e delegatëve të Shqipërisë në Durrës apo Vlorë.

Pas këtij telegrami, Ismail Qemali e lëshoi me të shpejtë Budapestin dhe arriti në Trieste, ku u bashkua me grupin e patriotëve shqiptarë që kishin ardhë për të njejtin mision të shenjtë. Ismail Qemali me këta 14 patriotë shqiptarë më 19 nëntor u nis nga Trieste me anijen “Linx” të Llojdit, për në Durrës, ku arriti më 21 nëntor 1912. Por pas arritjes në Durrës, nuk ekzistonin kushte politike për shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë, pasi propaganda greko-turke, në bashkëpunim me policinë e kishin përgatitur terrenin për të burgosur Ismail Qemalin. Po ashtu, edhe politika greke kishte përhapur një propagandë të fortë kundër veprimit patriotik të Ismail Qemalit dhe veprimtarëve te tjerë. Politika greke bënte një rezistencë të fortë nëpërmes Dhespotit ortodoks Jakovit. Nga këto arsye nuk u bë shpallja e pavarësisë në Durrës. Në këto rrethana të rrezikshme politike që ekzistonin në vend nga rryma të lloj-llojshme dhe zënkat e feudalëve shqiptarë për primat, pamundësonin veprimin e lirë në ngritjen e flamurit kombëtar. Në këto çaste kritike që ekzistonin në Shqipërinë e Mesme, Ismail Qemali me shokë vendosi që të vazhdojë rrugën për nga Vlora. Më 18 nëntor Mytesarifi i Beratit i përcolli nënprefektit të Vlorës, urdhërin e Valiut të Janinës, për të ndaluar Ismail Qemalin që të mbante Kuvendin në Vlorë.

Në këtë kohë ushtritë ballkanike kishin hyrë thellë në tokën e Shqipërisë. Ata, tashmë, kishin pushtuar Strugën, Elbasanin, Tiranën dhe ishin nisë për në Durrës, kurse Vlora mbahej e rrethuar prej Grekëve.

Ky vendim i shenjtë i patriotëve shqiptarë se shkonin në Shqipëri për shpalljen e pavarësisë u njoftua në Trieste, për herë të parë botërisht, pastaj u publikua në gazetën Austriake “ Noie Fraj Prese ”, në intervistën që dha Ismail Qemali më 19 nëntor të vitit 1912 .

Qarkullimi nëpër Shqipëri nuk ishte aspak i lehtë, pasi bandat dhe ushtria e shteteve ballkanike kishin zaptuar pjesën më të madhe të vendit. Greket kishin zbritur në Himarë më 19 nëntor, ndërsa flota e tyre kishte zënë pozicionet para Vlorës. Serbët, pasi kishin pushtuar Mirditën dhe Matin, më 18 nëntor arritën në Lezhë. Prej andej një pjesë e ushtrisë Serbe iu drejtua Shkodrës, për ta pushtuar dhe pjesa tjetër e ushtrisë u nis në drejtim të Durrësit. Këtu duhet të përmendim edhe faktin se përveç pengesave nga ana e ushtrive të armikut edhe autoritet turke që ishin mbyllur nëpër qytetet e Shqipërisë, ku silleshin pa ndonjë koncept ushtarak, i pengonin udhëheqësit shqiptarë atje ku mundeshin. Ismail Qemali në Durrës hasi edhe në pengesa jo vetëm nga ana e autoriteteve Turke, por edhe nga dhespoti grek i Durrësit, Jakovit, i cili nuk njihte askënd, as nuk nderonte tjetër flamur përveç atij të Turqisë, i cili ishte një shovinist grek i tërbuar. Kjo tregon se në çfarë gjendje të mjerueshme ndodhej kombi ynë në atë kohë. Ismail Qemali i shoqëruar nga delegatet e Durrësit, Shijakut, Tiranës e Krujës u nis për në Kavajë. Prej aty në Fier, ku u takuan me delegatët e Kosovës dhe me 25 nëntor arritën në Vlorë. Ky qytet qysh më parë ishte përcaktuar si qendër ku do të mbahej Kuvendi Gjithkombëtar për Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë .

Por, për shkak të përparimit të shpejtë të ushtrive Serbe, Malazeze dhe Greke, gjendja në Shqipëri po bëhej gjithnjë e më kritike. Kjo ishte një ndër arsyet kryesore që në mbrëmje të 27 nëntorit delegatët që ndodheshin në Vlorë, vendosën ta shpejtojnë mbajtjen e Kuvendit dhe vendosën të mblidhen të nesërmen, për ta shpallur pavarësinë edhe pse nuk kishin arritur të gjithë delegatët nga disa krahina të Shqipërisë Etnike.

Ismail Qemali Kryetar i Parë i Qeverisë së Përkohëshme - Vlorë

Kuvendi Kombëtar e filloi punën më 28 nëntor të vitit 1912, në ora 3/30', pasdite në sarajin e familjes së Vlorajve, në shtëpinë e atdhetarit Xhemil beu, në të cilin merrnin pjesë 37 delegatë. Në këtë Kuvend nuk ishin të pranishëm disa delegatë nga Kosova, të cilët për shkaqe lufte ende ndodheshin nëpër pozicione, duke i bërë rezistencë ushtrisë Serbe, e cila dita ditës po përparonte drejt Durrësit.

Ismail Qemali, në referatin e vet foli shkurt për të kaluarën e Shqipërisë, gjendjen dhe rrethanat momentale politike. Ai foli edhe për pjesëmarrjen e shqiptarëve në kryengritjet të viteve 1909-1912, duke theksuar se shqiptarët kishin marrë pjesë në këto kryengritje jo si ushtarë të Turqisë, por si zotët e vendit dhe për të mbrojtur vetveten .

Ismail Qemali, pasi e lexoi ekspozen e vet, në fund në mënyrë të shkëlqyer e diplomatike i pyeti delegatët: “ Tani më, s'na ka mbetur tjetër rrugë shpëtimi, veç se ndarja e Shqipërisë nga Turqia ”, dhe propozoi:

Shqipëria të shpallë pavarësinë

Të formohet qeveria e PËRKOHËSHME;

Të emrohet pleqësia (senati).

Pleqësia e propozuar nga vet Ismail Qemali kishte për detyrë koordinimin dhe mbikëqyrjen e punëve në Qeveri dhe emërimin e një komisioni për në Evropë, për të mbrojtur të drejtat e Shqipërisë dhe popullit shqiptar përpara Fuqive të Mëdha.

Këto propozime u miratuan njëzëri nga Kuvendi Kombëtar:

1. U shpall Qeveria e Përkohëshme, në krye: Ismail Qemali;

2. U zgjodh Pleqësia prej 18 anëtarësh; ku për Kryetar u zgjodh Vehbi Dibra.

Duhet theksuar se edhe në qeveri edhe në pleqësi u zgjodhën njerëz me themel të fortë kombëtar. Ata ishin atdhetarë nga mbarë Shqipëria Etnike, duke përfshirë nga të tre fetë.

Ismail Qemali propozoi që Shqipëria të shpallet “ Shtet m ë vete- e lirë, e pavarur. ” Të gjithë delegatët këtë propozim e aprovuan duke u ngritur në këmbë dhe duke e përcjellur me duartrokitje frenetike aktin e Shpalljes së Pavarësisë .

Menjëherë pas nënshkrimit të aktit të Shpalljes nga të gjithë delegatët, Ismail Qemali doli në orën 17/30'( pesë e gjysëm), në ballkonin e selisë, ku zhvilloi punimet Kuvendi për të njoftuar botërisht Shpalljen e Pavarësisë më 28 Nëntor të vitit 1912, Ismail Qemali e ngriti lartë në Vlorën heroike flamurin e lavdishëm të Skëndërbeut.

Ky ishte po ai flamur kuq e zi, flamur i luftrave heroike , i vuajtjeve dhe gjakut të derdhur, i shumë viktimave të rinisë deri në mosha të ndryshme, të rënë dëshmorë për ideale kombëtare, për një të ardhme më të mirë të shqiptarëve.

Me aktin e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, Kryetari i Qeverisë së Përkohëshme, Ismail Qemali, më 29 Nëntor 1912, i njofton për aktin historik gjashtë Fuqitë e Mëdha: Anglinë, Italinë, Austro-Hungarinë, Francën, Gjermaninë dhe Rusinë. Po ashtu për këtë vendim Ismail Qemali njofton edhe shtetet ballkanike, Rumaninë, Malin e Zi, Serbinë, Bullgarinë, Greqinë dhe Turqinë, duke kërkuar nga ata që të njihnin aktin e Pavarësisë si ndryshim i vullnetit politik të Kombit Shqiptar.

Në këtë njoftim Kryetari i Parë Shqiptar, ndër te tjerash shkruan: “Kam nderin t’i njoftoj Shkëlqësitë tuaja se delegatët e të gjithë krahinave Shqiptare, pa dallim feje, të mbledhur dje në Asamblenë Kombëtare në qytetin e Vlorës, shpallën Pavarësinë e Shqipërisë dhe kanë ngritur një Qeveri të Përkohëshme.

Shqiptarët po gëzohen që munden të hynë në familjen e popujve të lirë të Orientit, duke mos pasur për qëllim tjetër veç se të jetojnë në paqë dhe harmoni me të gjithë shtetet fqinje, shpresojmë se ky ndryshim i jetës politike dhe kombëtare i Qeverisë së Përkohëshme të Shqipërisë, ka për t’u njohur prej qeverive tuaja dhe Evropiane”.

Kryetari i Qeverisë së Përkohëshme
Ismail Qemali - Vlorë

Shpallja e Pavarësisë ishte një akt me rëndësi jetike për popullin shqiptar. Ajo, nga njëra anë, mbylli një epokë të tërë luftërash e përpjekjesh shekullore për të hequr qafe zgjedhën e huaj, për të ruajtur tërësinë territoriale të atdheut e për të formuar shtetin e lirë kombëtar shqiptar duke kurorëzuar veprën e Rilindjes dhe, nga ana tjetër, hapi një epokë të re, një epokë luftërash e përpjekjesh të tjera për ta mbrojtur pavarësinë e fituar nga rreziqet e jashtme e të brendshme, për të siguruar bashkimin kombëtar të gjymtuar rëndë dhe për të vendosur rendin demokratik.

Kuvendi i Vlorës e shpalli pavarësinë në emër të të gjithë shqiptarëve, të të gjitha trevave shqiptare, që dërguan përfaqësuesit e tyre në të.

Me Aktin e 28 Nëntorit 1912 sanksionohej e drejta e pamohueshme historike e kombit shqiptar për të qenë i bashkuar, i lirë e i pavarur në trojet e veta, krahas popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik. Kjo ishte një e drejtë që buronte nga qenia e tij si popull me gjuhën, me kulturën, me individualitetin e me historinë e vet, e drejtë e fituar me mundime e sakrifica të panumërta në llogoret e luftës, e drejtë që i takonte për ndihmesën e vyer në dëbimin nga Ballkani të sunduesve të huaj osmanë.

Kuvendi i Vlorës hodhi themelet e shtetit të ri sovran shqiptar.

Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë edhe pse, siç do të provohej me vendimet e padrejta të Konferencës së Ambasadorëve të Gjashtë Fuqive të Mëdha të Londrës (1913), nuk arriti të bashkonte në një shtet të vetëm gjithë territoret e popullsinë shqiptare, duke krijuar pas pesë shekujsh robërie Shtetin e Pavarur Shqiptar, përbën ngjarjen më të madhe, unikale, në historinë e kombit shqiptar gjatë shek. XX.

Kthesa historike e 28 Nëntorit 1912 ishte premisa politike themelore për organizimin mbi baza më të përparuara të jetës shtetërore të pavarur të shqiptarëve dhe për zhvillimin më të shpejtë ekonomik, shoqëror e kulturor të vendit. Duke formuar Shtetin e Pavarur Shqiptar ajo objektivisht krijoi gjithashtu premisat dhe atë bazë shtetërore e politike, aq të nevojshme për ta mbajtur të gjallë çështjen e çlirimit dhe të bashkimit të të gjitha trevave shqiptare dhe për zgjidhjen përfundimtare të problemit shqiptar në Ballkan.

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në "Gazeta e Athinës", nëntor 2006)

LULET E VERËS

(Mendime mbi Naimin nga prof. Kostaq Cipo, botuar më 1936)

Naimi

Është më i madhi nga të gjithë ne dhe i pari apostull i shqiptarisë e i vllazërise s'onë. Nuk ka shpëtim shqiptari, në qoftë se nuk shtije në punë frymën me të cilën është veshur fjala e Naimit. Sa herë që hap e këndoj "Lulet e Verës", Naimin e gjej në valle, dhe këtë valle e heqin me radhë apostulli, poeti, filosofi, bektashiu, panteisti, atdhetari. N'ato pak fletë nunoset një shpirt i math, i vetmi ndofta që ka pasë forcën e karakterit të mbyti bishën që fle e zgjohet në shpirtin e njeriut.

Të marish udhën drejt për t'u nunosur, është një punë e rëndë, se kërkon mundim të math: kërkon të besh fli një copë nga jeta e shkuar, të lesh shkallën më poshtë e të njitesh një shkallë e lart. Të veç e të zesh nun, i tregon njeriut rrugën që të shpie lajmëtarin e së vërtetës.

E vërteta e gjallë lind me dhembje e me shpresë, zbulohet me përparimin e mbrendëshëm të njeriut. Naimi i ka kryer të gjitha këto lutje e pastrime me durimin e një asketiu, dhe tue i u qasë më e më së vërtetës, është bërë një krua i gjallë ku të gjithë ne, po deshëm, munt t'unjemi e të pijmë e të përtërihemi shpirtërisht. Veçse, që të marrish dorë te Naimi, duhet më parë të mësosh vehten me një dishiplinë të fortë duke i vën fre duhisë së epsheve; shkurt, duhet të njohish vetvehten. Fjala e Naimit s'është pa grat, se është fjala e një burri që mundohet të përmirësojë shqiptarin me një gojë t'ëmblë. Ndofta mbrenda zjen, po ky zjarr nuk e shtrëngon të vërviti mendime e të lëshojë vetima si pas mënyrës së profetëve t'Israelit.

Po vetëm fjalë paska shkrimtari i yn? Poh, se nga fjala kalohet në punë, se fjala e poetit përfshin dëshirat e drejta të një populli që peshon nën zgjedhë, se ndize ushtarin me fjalë, e do të shikosh që ky zjarr do t'ja mbajë të ngrohtë zemrën kur të bjerë në luftë.

Për një kristian, fjala NUN, ka kuptimin Autokritikë, apo rëfimi haptazi para besimtarëve të tjerë, në Kishë, për atë çka ka menduar dhe si ka vepruar. Shprehja nun nga ku ka ardhur dhe fjala nunosje është shprehja që u kopiua nga Komunistat Rusë për të justifikuar formën e autokritikës së hapur para partisë.

Poeti

Është poet popullor, se di t'i flasi popullit me një të folë shtëpijake. Të tjerë mund të mbyllen në kullën e fildisht, Naimi, jam i sigurt, do të mërzitesh për vdekje, sikur të ndodhesh mbrenda ndonjëherë. Zana e tij këndon në fushë të hapët, dhe është e larë nga çdo hypokrisi, ndonse ia tha këngës kur priste e qepte ky ves. Të vijmë në vlerën e vepravet! Jo gjithë sa shkruan njeriu mbetet më këmbë për jetë. Ka vepra që thërmohen me një të rënët'armës së kritikut, po ka dhe asosh, së cilave s'ka se ç'u bën furija e motit. Pjella e Naimit natyrisht, nuk është këngë e gjithë, veç se n'ato pak vise ku fryn flladi i poezisë, aty ku stolia e parverës do të qëndrojë e njomë ngahera.

Po vjershat e Naimit çalojnë, kemi thënë. Poh, shqepojnë vende vende. Mirpo kjo veshje e jashtme e pakrehur mirë s'e shuan dot dritën e poezisë. Fjala vjen, atje ku thot: Syri yt mos u venitë/ Si hëna u përtëritë.

Ndonse vargu nuk është prere mirë, drita e syrit të çupës nuk venitet. Që ta kuptojmë mirë këtë punë, të hidhemi në një lëmë tjetër. T'a zemë se kemi përpara syve një affresko të Giotto-s dhe se një artist, që gjendet aty afër, po na tregon gabimet e shpërpjestimet e pëlhurës. Po pse ahere, thomi ne me vetvehten, e mbajnë bota këtë veprë artistikisht të mbaruar kur paska këto të meta? Mos do të thot që pëlhura e Giotto-s ka vlerë vetëm si një gjë e vjetër, si një gjë që ka lidhje e mardhëneje me kohën e ahershme? Jo. Kjo s'është fjalë me vend. Sepse po të çmohesh vlera e një vepre vetëm nga përsosmija e trajtës, ahere duhej që të gjithë ata që kanë sosur një Akademi të Arteve të Bukura n'Europë, dhe që janë në gjendje të piksojnë një pëlhurë pa gabime prospektive, të jenë më të mëdhej nga Giotto dhe, lumthi ne, kryeveprat e artit do t'i kishim me shumicë. Them prap, të qe veshja teknike kulmi i artit, ahere përsosmija më e madhe e këtij do të gjendesh në veprën e një maqine fotografike, dhe fotografia do të zinte rradhën e parë, përpara së cilës çdo kryevpër e njeriut do të dukesh e zbehtë. Poet popullor, shtiu në punë vjershën për të përhapë diturin e miqsin ndërmjet nesh dhe ky është shkaku kryesor që në veprat e tij nuk shikojmë aq fytyrën e zanës se sa predikimin e Fjalës. Dhe po të peshohet puna e tij nga kjo faqe, gjykimi del më i drejtë.

Apostulli

Lëçiti fjalën e dashurisë, dhe mbushi zemrat tona me shpresë. Foli me gjuhë të popullit ashtu si u ka hije apostujvet. Ajo kohë lypte që shqiptari veç shqip të shkruante, se vetëm në gjuhë të nënës mësimi jipet i ngroht dhe shërben më mirë për të lëruar propagandën që do të bëhej për lirin e Shqipërisë... Mësimi i tij s'ka pedanteri akademike, dhe mendimi që formojmë, si mbarojmë së kënduari cilëndo vepër është ky: Naimi nuk u gjunjëzua përpara veprës së vet sikurse bëjnë një palë, as që u a dhenka botës për adhurim. A e di se çdo me thënë të shkruajsh në kohë të robërisë, kur kish marrë tatpjetën shqiptari, kur po vdiresh e po bashtardohesh gjuha? Të rrojsh në një klime të tillë psikollogjike, e të kesh besim të math n'agimin e lirisë, kjo punë e rrethon ballin e Naimit me kurorën e dritës s'apostujvet. Kur ne sot, me të mirat e lirisë mbi buzë të krahut, nga shkaku i disa rethanave, na kap zymbeni, hopeee hope na mbyt pesimisma, Atë kurr nuk e lëshoi zemra se çe vall do të agonte ajo ditë e dëshëruar. Apostujt, në misionin e tyre të shenjtë, nuk dëshpërohen. Me fuqinë magjike të fjalës sheshojnë kodra, fitojnë zemra, ja dalin punës nd'anë... Apostulli shqiptar punoi e vojti për vehte, për shokët, për gjithë njerzin. Ardhi në këtë botë duke mbjellë kudo dashuri...

Çështje Gjuhe

Naimi shkroi n'atë gjuhë që dinte, kurse ne, na gënjen mendja kot, se shkruajmë në një gjuhë letrare të kulluar. Ne thënçim që gjuha e jonë nuk është ngritë ende në rradhën e gjuhëvet letrare, nuk është turp. Po pas njëzet e dy vjeç pune se pa prerë rreth shqipes, të mos kemi mundur deri më sot të davaritim shumicën e dyshimevet gramatikore e syntaktike, hë, ky është turp i math. E këto dyshime nuk do të zhduken, deri sa mos mbledhet e gjithë goja e popullit, e mos të sqyrtohet imtë nga një komisi filologësh në gji të Ministrisë s'Arsimit. E si të kryhet kjo punë, vetëm ahere mundt të systemohet një gjuhë e vetme për të gjithë Shqipërinë. Po kur t'ja arrijmë kësaj dite, mos do t'a humbasi vlerën dhialekti? Aspak. Dhialekti është gjuha që flet populli e kjo, duke u folë për ditë, merr faqe të ndryshme dhe kështu nuk e le gjuhën letrare të ngurroset për jetë n'ato forma në të cilat u pa e nevojshme të vihet prej filologëvet. Po n'anë tjetër edhe gjuha letrare vepron mbi dhialektin duke u vënë fre, disi, ndryshimevet fonetike, morfologjike, syntaktike e leksike që pëson ky për ditë. Gjuha që flet populli ka forcë të madhe: fjalët e huaja, që hynë prej kohësh në fjalorin tonë, gjuha diti t'i ndryshojë e t'i bëjë pas vehtes... Nuk më besohet se një gjuhë mund të bashtardhohet vetëm se ka shtije në përdorim, nga nevoja, një pakicë fjalësh që s'janë tonat. Lëngata e vërtetë të kërkohet gjetkë; të kërkohet në të lidhunit të mendimevet, larg frymës së natyrës së shqipes. Leopardi thot: "una lingua e barbara quando si allontana non dalle frasi e parole, ma dal carattere e dal'indole sua". (Një gjuhë bëhet barbare atëherë kur largohet jo nga frazat e fjalët, por nga karakteri e natyra e saj).

Të vijmë prap në themën tonë. Naimi shkroi bukur, shkroi aq bukur sa ne na merr malli sot të shkruajmë një shqipe si atë të këngëtarit të Qerbelasë.

Bektashisma

Të gjitha këto fe që dijnë t'a bëjnë njeri të mirë, s'ka kush të ngrihet e të thotë se s'janë të mira. Kush mburret me fen e vet duke e mbajtur këtë si më të mirën e së gjithave, duhet pik së pari ay veht të jetë më i miri i të gjithëve, ndryshe vjen një ditë që puna përgënjeshtron fjalën. Kjo fe, ndonse është një degë e Islamismës, megjithatë ke një fisionomi të vehten. Medje, në shumë pika dogmatike, largohet nga burimi. Duke studiuar dy këngët mystike "Besojmë" dhe "Perendia" gjejmë në to gjurma nga Buddisma, Hebraisma, Krishterimi, Islamisma dhe sidomos nga fet e fshehta t'Orientit. Bektashisma, në punë dogmatike, rreh gjithmonë që shkrola të mos mbyti frymën...

Feja është si një prismë që duhet kqyrë nga të gjitha faqet. Nga çdo anë që t'a kthesh bektashismën, qoftë edhe të mbuluar me napën e alegorisë së Naimit, është një fe që ka bërë e do të bëjë gjithnjë dishepuj, sepse:1) Ka elementin moral që duhet të jetë në krye të çdo feje, 2) I mblaton njeriut shpresë, ngushullimin , mbështetje, 3) Nuk kundërshton aspak përparimin e shkencës, 4) Pajtiset plotësisht me nevojat e shoqërisë e të shtetit.

Pantheisma

...Për pantheistin Gjithësija është një Tempull madhështor ku luhat fryma e Perëndisë. Meshtari i kësaj Faltoreje është vetë njeriu, se vetëm ky di t'i ndreqi telat e qithares për t'i kënduar këngë shpirtit të Gjithësisë. Po shpirti i njeriut ç'është vallë? Një copë nga shpirti i math i botës, një shkëndijë prej frymës hyjnore, një monedhë e pavdirme...

Pantheisti, nga do që t'i rutullojë sytë, çdo gjë që të përkëdheli, e di që gjindet në prani të Fuqimadhit. Në syt'ë tij njeriu është krijesa më e hyjnishme.

Kërkonja gjetkë t'a gjejë/ Zotn'e math e të vërtetë/ Ajy qenkej ndaj meje/ E paskësha un vetë!

Me pantheismen sgjidhet, më duket, edhe enigma që ndan njerin nga gjithësia. Ja se ç'thonë pantheistët : Do të vijë një ditë që do t'a lëmë këtë botë, po ç'ka të keqe kjo punë ? A nuk jemi ne pjestarë të një gjithësije, po çfarë gjëje nuk humbet ? Do të vijë një ditë që do të ndahemi nga miq e dashamirë, po jeta, duke shkuar nga njëri te tjetri, do të vijojë gjithnjë si përpara.

Është pikërisht sikur t'i thoshim një zonje që ka humbur vargun me flori : " Mos u dëshpëro, mos zonje, se vargu nuk ka humbur, por ka shkuar dorë më dorë "...

Gjithësija e dukëshme qenka një trajtë e paqëndrushme e shpirtit të botës...

Moshat

S'dij në i ka vënë re njeri. Kur këndojmë "Lulet e Verës", theoria e katër moshavet të jetës, s'ka më të fshehur për ne. Vërtet se mosha e njomë nuk gjendet këtu mbrenda, po të tjerat janë. Është për shembull mosha e djalit njëzet vjeçar me shkëndijën e dashurisë në zemër, me këngën në buzë :

Do të shkrihem

Të venitem

Si kandili kur s'ka vaj

Tashti vjen mosha e burrit të pjekur, në vluk të fuqisë së gjykimit, që rreh të gjejë shkakun e çdo gjëje dhe e mbyt sqeptiqisma: Po vallë ku vanë?/ Për jetë u mërguan?/ A po u ndryshuan?

- - - - - - - - - - -- - -

Po shpirti që s'vdes/ S'ka mbrëmje mëngjes/ Ku ka fluturuar?

Ky krimbi i dyshimit bren edhe një poet të math italian, Leopardin. "Di-mmi ove tende, "Thuame ku synon.... questo vagar mio breve? kjo endja im'e shkurtër ?…Che fa l'aria infinita, që bën hapësirën të pamatë, e quel profondo infinito, seren? dhe pafund kthjelltësinë?Che vuol dire questa solitudine?.. Ç'kuptim ka kjo vetmi? e immensa?" pafund?"

Atdhetari

Është atdhetar. Nuk e shoh të nevojshme t'i shtoj kësaj fjale nonjë epitet, sepse, kur është shumë e madhe cilësia e një burri, mbiemri është kallp. Miqtë e tij janë të gjithë ata që punojnë me drejtësi për të mirën e Shqipërisë, të gjithë ata që kanë mbështetur shpresën në djalërinë tonë, që nuk duhet vetëm të gatitet për të nesërmen, po duhet, që sot, të ulet në kuvendin e burrave ku bisedohen e rrihen probleme që kanë lidhje të ngushtë me fatin e atdheut... Për këto shërbime që i ka sjellë gjuhës, kombësisë, vëllazërisë, Naimi është i nderuar, të cilit i puth dorën dhe në mësimet e të cilit e ndiej veten time njeri e shqiptar."

Botohet me pak shkurtime

Prof. Kostaq Cipo (1892-1952) është ndër pionerët e studimeve të mirëfillta naimiane.

I njohur si gjuhëtar i shquar dhe personalitet i shkollës shqipe, prof. Cipo, u mor herë pas here edhe me kritikë letrare, duke i kushtuar Naimit disa nga faqet më të bukura e më të goditura të gjykimeve të veta ideoestetike.

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, nëntor 2006)

nga Andi Mecaj