Revista Letrare ADMET

OMAR AL-KHAYYAM

(1044 - 1123 C.E.)

Pjesa e dytë

Omar Al-Khajami ishte një matematikan dhe astronom i shquar. Ai ishte gjithashtu i njohur si poet, filozof dhe fizikant. Në librin "Historia e Filozofisë perëndimore", Bertrand Rusell vëren që Omar Khajami ishte i vetmi njeri që ai njihte, i cili ishte poet dhe matematikan në te njëjtën kohë. Në vitin 1079 C.E. Omar Khajami rregulloi Kalendarin Diellor. Kontributi i tij në Algjebër u vlerësua në gjithë Europën. Në Perëndim ai njihet për përmbledhjen poetike me titullin "Rubaiyat" (Strofat) e cila u përkthye nga Edward Fitzgerald në 1859. Emri i tij i plote ishte Ghijath al-Din Abul Fateh Omar Ibn Ibrahim al-Kajam.

Omar Khajami lindi në vitin 1044 në Nishapur, kryeqyteti i Khurasanit (ne Iran). Ai njihet si Persian. Megjithatë një nga mendimet është që paraardhësit e tij ( nga fiset arabe të quajtura Khajami ) emigruan dhe u vendosën në Persi. Omar Khajami u edukua ne Nishapur. Përveç kësaj ai udhëtoi edhe ne shumë institucione me reputacion në fushën e diturisë përfshirë këtu: Bukhara, Balkh, Samarkand dhe Isfahan. Pjesën më të madhe të jetës së tij ai e kaloi në Nishapur ( Azia Qendrore ). Omar Al-Kajami ishte bashkëkohës i Nizam al-Mulk Tusit. Ai vdiq në vitin 1123 e.r. në Nishapur.

Khajami dha një kontribut të madh në Matematikë dhe veçanërisht në Algjebër. Libri i tij rreth Algjebrës, me titullin "Makalat fi al-Xhabr wa al-Mukabila" mundësoi zhvillim të madh në këtë fushë. Ai cilësoi shume ekuacione algjebrike bazuar ë ndërlikimin e tyre dhe njohu 13 forma të ndryshme të ekuacioneve kubike. Omar Khajami zhvilloi një mënyrë gjeometrike në zgjidhjen e ekuacioneve, e cila përfshiu një përzgjedhje gjeniale të koneve te rregullta. Ai zgjidhi ekuacione kubike duke kryqëzuar një parabolë me një rreth. Omar Khajami ishte i pari që zhvilloi teoremën e binomit dhe përcaktoi koeficientet binominale. Ai zhvilloi shtrirjen binominale për rastin kur eksponenti është një integral pozitiv. Omar Khajami në librin e tij të Algjebrës i referohet një libri tjetër që njihet si Trekëndëshi i Paskalit. Ky libër nuk gjendet më në kohët e sotme. Ai e zgjeroi punën e Euklidit duke dhënë përfundime të reja të raporteve dhe duke përfshirë këtu edhe shumëzimin e raporteve. Ai ndihmoi në teorinë e vijave paralele.

Omar Al-Khajami është i famshëm për një tjetër vepër të tij e cila e ndihmoi gjatë kohës kur po punonte per Sulltanin Selxhuk, Malikshah Xhelaludini. Atij i kërkuan të zhvillonte një Kalendar Diellor të përpiktë i cili do të përdorej për mbledhjen e të ardhurave shtetërore dhe qëllime të tjera administrative. Për të plotësuar këtë detyrë, Omar Khajami nisi detyrën e tij në observatorin e ri ne Ray në vitin 1074 e.r. Kalendari i tij i quajtur "Al-Tarikh-al-Xhelali" (Rruga e Xhelalit) është superior në krahasim me kalendarin Gregorian dhe është i përpiktë brenda një dite në 3770 vite. Ai përcaktoi që gjatësia e vitit përbëhej nga 365.24219858156 ditë. Kjo tregon që ai e njihte rëndësinë e përpikmërise duke dhënë rezultatin në 11 thyesa dhjetore. Gjatësia e vitit ne kohet tona njihet 365.242190 dite. Kjo shifër krahasuar me atë dhënë prej Omar Khajamit ndryshon vetëm tek shifra e gjashtë e thyesës dhjetore.

Khajami ndihmoi gjithashtu edhe në fusha të tjera shkencore. Ai zhvilloi një metodë për përcaktimin sa më préciz të peshës specifike. Ai shkroi dy libra rreth metafizikes, "Risala Dar Wujud" dhe "Nauruz Namah". Si poet, Khajami njihet per "Strofat" e tij, ose siç quhen, rubairat. Temat e tij përfshijnë mistikë komplekse dhe mendime filozofike.

37

Selvia që më bëri skllav e mbret

Tani më nisi prapë muhabet;

Më qesh me buz' e sy, se shpirti i thotë:

"Bëje të mirën dhe e hith në det".

38

E dashura shkëlqeu, më vërboi,

Zemra më fliste gjuha më pushoi:

Kush pa me sy torturë kësisoj?

Nga etja u dogja, u shova mun te kroj.

39

Kush në Gërmadhen të ka prurë, kush?

Kush ta ka çfaqur natën mirë, kush?

Kush të ka fryrë të më ndezësh furrë

Nga Dashuria të sëmurë, kush?

40

Në këtë Dhe pa prehje, pa pushim,

Jam lodhur me kërkim e udhëtim:

Të bukur Qiparis si ti s'kam parë,

S'të kapërcen as hëna në shkëlqim.

41

O ti mbi Dhe m'e zgjedhura Selvi,

M'e shtrenjtë je se shpirt dhe syt' e mi:

Gjë më të çmuar se sa jeta s'ka;

Një qind herë më e çmuar më je ti!

42

Si në mëngjes burbuqi i vesuar

Me rrezet buzëqesh i ngushëlluar,

Më ndrit me gas fytyra e përlotur

Kur zemrën ti ma ngroh me syt' e shkruar.

43

Ti, që me faqe Rrushin e kapërcen,

Dhe që me zë Bilbilin e gënjen,

Një sy i luan Mbretit t'Babilonës

Dhe mbretëresh' e kulla ia rrëmben.

44

Për ty bëj be të hedh në det dhe nderin;

Në shkelça fjalën, shkelmin nem dhe vrerin:

Në mos mjaftoftë jeta ime e zezë,

Laj borxhin në të Funtmin Gjyq me Ferrin.

45

Sa kohë munt, e Dashur, ngushëllomë,

Nga barr' e vrerit zemrën lehtësomë;

Se bukuria jote s'rron për jetë;

Shpejt! Nesër zbresim që të dy në Llomë.

46

Me buzët gjak, Sirenë, dehm' e mpimë,

Me dhëmbët e me thonjtë çirm' e grimë:

Me krah' e me gërshetë mbytm' e shtrimë,

Me syt' e tu të zjarrtë tretm' e shkrimë!

47

Me Bukë sa për shpirt, me Hën' e Zanë,

Me Ver' e Harp' e Vjersha dhe ty pranë

Në Pjergull të Gërmadhës jam m'i lumtur

Se në pallat a fron një qint Sulltanë.

48

"Sa bukur të jesh Mbret!" disa mendojnë;

"Sa ëmbël në Parajsë!" ca besojnë:

Ah, merr trumpetat e ler kusurin,

Daullet, pompat lark le të gjëmojnë.

49

Në botë kotësira mos lakmo

Të mirat e të ligat ia harro:

Kthjelloje zemrën si ky Qiell i kaltër,

Si Yll më ndrit, si Diell perëndo.

50

Shpirti për ku m'u bë prej Perëndie?

Për Qiell a Ferr? S'e di, po veresie

S'lë gas të saktë, Ver' e Vajz' e Këngë,

Për profka, ëndrra, prralla shenjtërie.

51

Se save që për Dhenë bëjnë rragë

Dhe save që për Qiell hedhin flagë,

Nga Kull' e Natës Korbi u bërtet:

"Të çmëndur! S'ka as lart as poshtë çpagë!"

52

Me vajzën në prënver' e në lëndinë

Me Këngën, me Lahutën, me Dollinë

Dëfrej: le të më shajnë; s'më ha malli!

Këtu e gjej Parajsën, Perëndinë.

53

Me Ver' e Valle, me Huri - në pastë,

Te vija në lëndin' u shtri - në pastë,

Dhe humbi fare Ferr'i zi - në pastë,

Dhe ja, Parajsa na u gdhi - në pastë.

54

Një kupë Verë, mor Saki - ta puth!

Vajzën e bukur si selvi - ta puth!

Atë gërshet si lak të zi ku kapet

I urti plak e djal'i ri - ta puth!

55

Nem kupën dhe këndo një melodi,

Me Engjëj dhe Bilbilë simfoni:

Se Vera qesh, këndon, kur rrjeth nga shishja

Dhe s'duhet pirë veç me brohori.

56

Me gjithë Trëndafijt' Irami u shua,

Qelqi magjik Xhamshid u çduk në prrua,

Po prapë Vreshta Rrush rubin na nxjerr

Dhe kopshti lulëzon ku rrjeth një krua.

57

Shih, mijëra burbuqe lulëzojnë

Dhe erët mijëra përdhe rrëzojnë;

Dhe ditët që na sjellin Trëndafilin

Xhamshid e Kaj-Kobad na i çkallmojnë.

58

Po eni me Khajamin dhe ia shtroni

Dhe Kaj-Kobad e Kas-Khosro harroni:

Rustemi le t'ju ftojë në kushtrim

E Taji në zijafet, mos i dëgjoni.

59

Eja, mbush Kupën e në zjarr gëzimi

Vërvit çdo vrer e helm të zi pendimi:

Se Shkab' e Kohës Jetën na shkurton,

Dhe shih se sa shpejton nga fluturimi.

60

E Dashur, mbushma Kupën që kthjellon

Të sotmen nga vreri q'ikën, tmerr q'afron:

Po nesër? nesër ndofta fryra, humba

Në shqotën ku e djeshmja fluturon.

61

Na fryri dita, mor Saki: sill Verë!

Jetën s'e shohim përsëri: sill Verë!

Bota një her' u mbyt në kataklizmë,

Ashtu u mbytshim me Dolli: sill Verë!

62

U bëra prapë djal' i ri: sill Verë!

Kërcej me flag' e lumturi: sill Verë!

S'ka gjë, në qoftë e hidhur, mor Saki,

Si jeta ime në Persi: sill Verë!

63

Sakinjtë derdhin Ver' e vala rrushi,

Në zemra shuajn' afsh' e avull prushi:

Lavdi, o Zot, se dhe këtë ballsam

Që na shëroi e me shëndet na mbushi.

64

Si merimanga vallë pse ta tjerim

Perin e Jetës, kur pastaj e çtjerim?

C'do të fitojmë kur aspak s'e dimë

Frymën që marrim jasht' a do ta nxjerrim?

65

Në Nishapur ose në Babilon,

Me Kupën që tharton e ëmbëlson,

Fletët e Jetës një nga një na bien

Dhe lëngu i saj pa reshtur na pikon.

66

Ah, mbushini Kupat! Zemra na thërret,

Se Koha nëpër këmbë po na shket:

E djeshmja vdiq, e nesërmja s'na gjen;

C'mërziti kur e sotmja ka lezet?

67

Ditën e shkuar fare e harro

Dhe për të nesërmen mos u mendo:

Gëzo një çast të lumtur, faqebardhë,

Dhe Jetën n'erë mos e çkatërro.

68

Për nesër mos u verdh sa pa e parë,

Të sotmen e gëzo, mor djal' i mbarë:

Shpejt ikim nga ky Han e hasim shokët

Që shkuan shtatë mijë vjet më parë.

69

Me Buzët trëndafilen shtatselvi

Këndo e nat' e ditë zbras Dolli:

Se nesër Vdekja fryn, te çthurr si lule

Dhe fletët t'i përmbledh në Dhe të zi.

70

Të shkuarat mos i kujto me lot

Dhe për të pritmet mos u loth më kot:

Sa kohë në luadhin je, kullot;

Nga drapr' i Vdekjes nuk shpëton dot.

71

Buza që puth e Vera që po pi

Vërtet mbarojnë dhe ato si hi:

Po sot të paktën je një hi i gjallë,

Gëzohu sa s'kalon në Hiç të zi.

72

Sa kohë po vazhdon kjo Jet' e ngratë

Për qafe kape Qiparisn' e gjatë.

Se nesër Mëmë-Dheu do t'të kapë

Dhe posa të pushtoi s'të lëshon prapë.

73

Sa nga të dashurit mbi këtë bar

Që m'emëruan për trashëgimtar

I zbraznë Kupat rrotull nja dy herë

Dhe heshtn' e zbritnë një nga një në varr.

74

Më shkuan shokët! Vdekja pa mëshirë

M'i shtrydhi një nga një si Rrush në Tirë:

Festuam, pim' e biseduam bashkë,

Pastaj u shtrin' e thanë: "Lamtumirë!"

75

Dhe ne, që sot dëfrejmë në lëndinë,

Ku pleqtë na bekuan me Dollinë,

Dhe ne në shtrat të dheut do të zbresim

Dhe do ta zbrazim vendin për risinë.

76

Si lot pikon nga Qiell'i mvrojtur shiu

Sis' i jep lules si një çilimiu;

Nga varri bukën ia mëkon njeriu:

Bga pluhr'i tij kjo lul'e bukur mbiu.

77

M'i kuqi Trëndafil i çdo behari

Nga toka mbin që piu gjak Qesari:

Në gji të kopshtit manushaqja shket

Prej faqes Vajzës me ulli nga Varri.

78

Dhe kjo lëndin' e njomë që po çel

Bregun e lumit ku tani po ngel,

Ah, pshtetu leht' e but' e mos e shkel,

Se s'di nga cila buz' e bukur del.

79

Ah, Trëndafili me prënverën shkon

Vjeshta risisë fletët ia rrëzon:

Bilbili, që në degët i këndon,

Ikën - e kush e di ku fluturon?

80

Ah, pini dhe Khajamit shtjerini!

Profetët le të flasin, lerini!

Një gjë ësht' e vërtetë: Lulja vdes,

Si lulëzon, - dhe profkat prejini!

81

Çdo shpresë që në flakë na përfshin

Shuhet e bëhet hi; a shkrepëtin

Mbi kum të shkretëtirës si dëbora

Një or' a dy - dhe menjëherë shkrin.

82

Në Dhe, o shpirt, të mirat si për Mbret

Dhe gazet e dëfrimet plot lezet

S'të janë veç si ves' e lulevet,

Që ndrit menatë dhe pastaj humbet.

83

Edhe ay që mbleth e shin flori

Edhe ay q'e heth, e derth si shi,

Kur vdesin nukë bëhen ar e mjaltë:

Po kalben, myken nënë Dhe të zi.

84

Te ky Karvan - Saraj faqekëmbyer,

Që netët edhe ditë ka për dyer,

Sulltanë pas Sulltanëve u shtruan

Sa ish' e thën' - e iknë të pakthyer.

85

Ja, sot gas paske dhe shëndet: pastaj?

Ja, mot të patshim si simvjet: pastaj?

Ja, qofsh i lumtur një qint vjet: pastaj?

Ja, për çudi, dy qint si mbret: pastaj?

86

Dhe tre qint vjet të rrosh e plot me dritë,

Këtejza do të shkosh me lot një ditë,

Qofsh Mbret i lart' a lipës i ngratë

Në varr do të mbarosh pa mot i mpitë.

87

S'banojnë veç luanë dhe zhapi

Në sallat ku Xhamshidi u shtri, u pi:

Bahrami, që me lak onagre kapte,

U lak, u kap në llom' e pellgpusi.

88

Kështjella gjer në Qiell një herë ndriti

Dhe Mbretër e Qesarë brënda priti:

Përmbi gërmadha tani qyqja qan:

"Ku vajti, ah! ku? ku, ku zbriti?"

89

Nga mur'i Tusit Korbi po vë re

Kafkën e Kaj-Kavusit tej përdhe

Dhe kujës ia kërcet: Kaj, Kral i Ngratë,

Daullet dhe trumbetat ku m'i ke?

90

C'fitova nga të gjith' andrallat? Hiç!

Dhe nga mundimet e vërdallat? Hiç!

Sa para bën se sot jam Yll e Dritë

Kur shuhem nesër, shkoj me prrallat? Hiç!

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, tetor 2008)

OMAR AL-KHAYYAM

(1044 - 1123 C.E.)

Pjesa e parë

Omar Al-Khajami ishte një matematikan dhe astronom i shquar. Ai ishte gjithashtu i njohur si poet, filozof dhe fizikant. Në librin "Historia e Filozofisë perëndimore", Bertrand Rusell vëren që Omar Khajami ishte i vetmi njeri që ai njihte, i cili ishte poet dhe matematikan në te njëjtën kohë. Në vitin 1079 C.E. Omar Khajami rregulloi Kalendarin Diellor. Kontributi i tij në Algjebër u vlerësua në gjithë Europën. Në Perëndim ai njihet për përmbledhjen poetike me titullin "Rubaiyat" (Strofat) e cila u përkthye nga Edward Fitzgerald në 1859. Emri i tij i plote ishte Ghijath al-Din Abul Fateh Omar Ibn Ibrahim al-Kajam.

Omar Khajami lindi në vitin 1044 në Nishapur, kryeqyteti i Khurasanit (ne Iran). Ai njihet si Persian. Megjithatë një nga mendimet është që paraardhësit e tij ( nga fiset arabe të quajtura Khajami ) emigruan dhe u vendosën në Persi. Omar Khajami u edukua ne Nishapur. Përveç kësaj ai udhëtoi edhe ne shumë institucione me reputacion në fushën e diturisë përfshirë këtu: Bukhara, Balkh, Samarkand dhe Isfahan. Pjesën më të madhe të jetës së tij ai e kaloi në Nishapur ( Azia Qendrore ). Omar Al-Kajami ishte bashkëkohës i Nizam al-Mulk Tusit. Ai vdiq në vitin 1123 e.r. në Nishapur.

Khajami dha një kontribut të madh në Matematikë dhe veçanërisht në Algjebër. Libri i tij rreth Algjebrës, me titullin "Makalat fi al-Xhabr wa al-Mukabila" mundësoi zhvillim të madh në këtë fushë. Ai cilësoi shume ekuacione algjebrike bazuar ë ndërlikimin e tyre dhe njohu 13 forma të ndryshme të ekuacioneve kubike. Omar Khajami zhvilloi një mënyrë gjeometrike në zgjidhjen e ekuacioneve, e cila përfshiu një përzgjedhje gjeniale të koneve te rregullta. Ai zgjidhi ekuacione kubike duke kryqëzuar një parabolë me një rreth. Omar Khajami ishte i pari që zhvilloi teoremën e binomit dhe përcaktoi koeficientet binominale. Ai zhvilloi shtrirjen binominale për rastin kur eksponenti është një integral pozitiv. Omar Khajami në librin e tij të Algjebrës i referohet një libri tjetër që njihet si Trekëndëshi i Paskalit. Ky libër nuk gjendet më në kohët e sotme. Ai e zgjeroi punën e Euklidit duke dhënë përfundime të reja të raporteve dhe duke përfshirë këtu edhe shumëzimin e raporteve. Ai ndihmoi në teorinë e vijave paralele.

Omar Al-Khajami është i famshëm për një tjetër vepër të tij e cila e ndihmoi gjatë kohës kur po punonte per Sulltanin Selxhuk, Malikshah Xhelaludini. Atij i kërkuan të zhvillonte një Kalendar Diellor të përpiktë i cili do të përdorej për mbledhjen e të ardhurave shtetërore dhe qëllime të tjera administrative. Për të plotësuar këtë detyrë, Omar Khajami nisi detyrën e tij në observatorin e ri ne Ray në vitin 1074 e.r. Kalendari i tij i quajtur "Al-Tarikh-al-Xhelali" (Rruga e Xhelalit) është superior në krahasim me kalendarin Gregorian dhe është i përpiktë brenda një dite në 3770 vite. Ai përcaktoi që gjatësia e vitit përbëhej nga 365.24219858156 ditë. Kjo tregon që ai e njihte rëndësinë e përpikmërise duke dhënë rezultatin në 11 thyesa dhjetore. Gjatësia e vitit ne kohet tona njihet 365.242190 dite. Kjo shifër krahasuar me atë dhënë prej Omar Khajamit ndryshon vetëm tek shifra e gjashtë e thyesës dhjetore.

Khajami ndihmoi gjithashtu edhe në fusha të tjera shkencore. Ai zhvilloi një metodë për përcaktimin sa më préciz të peshës specifike. Ai shkroi dy libra rreth metafizikes, "Risala Dar Wujud" dhe "Nauruz Namah". Si poet, Khajami njihet per "Strofat" e tij, ose siç quhen, rubairat. Temat e tij përfshijnë mistikë komplekse dhe mendime filozofike.

Dhjete libra dhe tridhjetë monografi të Omar Khajamit kanë mbijetuar. Këto përfshijnë katër libra rreth matematikës, një rreth algjebrës, një rreth gjeometrisë, tre rreth fizikes dhe tre libra rreth metafizikes. Khajami dha ndihmesë të madhe në zhvillimin e matematikes dhe gjeometrisë analitike e cila ishte me përfitim të madh për Evropën disa shekuj më vonë.

RUBAIRAT E OMAR KHAJAMIT

(Shqipëroi Fan Noli)

1

Natën kur flija, më tha shpirti: "Pi!

Në gjumë dhe në Varr s'ka lumturi.

Ngreju! Sa rron, zbras Kupa dhe puth çupa;

se ke shekuj që të flesh në qetësi".

2

Në ëndërr, kur Agimi zbardhëllonte,

Një zë që nga Taverna po gjëmonte:

"Çohuni, djema, e Verë sillnani,

Se Fati na e thau lëngun sonte".

3

Dhe posa në tavernë këndoi gjeli,

Besnikët jashtë thirrën "Portat çelni!

E shkurtër është Jeta, ja, u mplakmë

Dhe mbretmë si kofini pas së vjeli".

4

A di përse këndesi po këndon

Dhe menatë nga gjumi po të zgjon?

Që shkoi një ditë po të lajmëron,

Dhe ti, çkujdesur, fle dhe ëndërron.

5

U gdhi! Me verë zëmrën e zbardhëlloj

Përdhe çdo Fe të Natës e dërmoj:

Në Djall dërgoj Parajsën e përpjetë,

Gërshetin me lahutën lavdëroj.

6

Kur Diellin me zjarr kurorëzuar,

E pret me gas Natyra faqeshkruar,

Shoqen me mall po shoh në gjumë shtruar

Dhe foshnjën buzëqeshur më të zgjuar.

7

Ja, Kup' e Qiellit skuqet prej Agimit,

Bilbili nisi këngën e dëfrimit

Me trëndafilin: Eja, Faqepjeshkë,

Natyra qesh; nem Qelqin e Rubinit.

8

Zgjo-hu! Mëngjezi me shigjet' e grisi

Perden e Natës, Yjt' i arratisi,

Dhe Dielli gjahtar me rreze kapi

Çdo majë mali, pallati e lisi.

9

O Engjëll faqedritë, ja u gdhi,

Shtjer Verë dhe këndo me ëmbëlsi!

Xhamshidi e Khosroj qysh lulëzuan,

Qysh dimërojnë sot në Varrverri.

10

Ja, Mars 'i ri dëshirat na valon,

Çdo shpirt i mënçur në Gërmadhë shkon

Ku dor' e Moisiut zbardh nga degët

Dhe frym' e Krishtit tokën gjelbëron.

11

Mbi lulet po pikojnë vesë retë,

Dhe me një zë qiellor Bilbili shkretë:

Ah, Verë! Verë! Trëndafilit

I lyp t'i skuqë faqëzën e zbehtë.

12

Bilbili nëpër kopshtet në Pranverë

Sheh Lilin Kup' e Trëndafilin Verë

Dhe thotë: "Puthuni e pihuni!

S'e gjeni këtë ditë tjatër herë".

13

Shiko luadhe, lule, bukuri,

Lumenj kristali, kronj e brohori:

Nga dimri Ferr pranvera Qiell na ndriti,

Gëzo mi Dhe Parajsën me Huri.

14

Desh Trëndafili e thotë: "Lulëzoj

Dhe botës bukurinë po ia shtoj:

Pastaj e hap kuletën e mëndafshtë

Dhe përmbi kopsht thesarin po e shtroj".

15

"Jam, thotë, lulja e Josefit t' ri

T' Egiptes, xhevahir, zëmërflori:

Ja edhe rrob' e kuqe gjak, e çjerur

Prej vllezërve dhe gruas Petefri.

16

Tufani kopshtin kur ma çkatërron

Dhe Rrot' e Fatit shpresat m'i dërmon,

Pështillem si burbuq' i Trëndafilit,

Po zemra gjak përbrenda më pikon.

17

U dogja dhe u përvëlova: Verë!

Nga vrer'i lotëve u shova: Verë!

Në Qelq rubin, e Dashur, dhe Luten

Dhe nga ky zjarr shpëtova: Verë!

18

Me Ver' e Vajza, me Lahut e Valle,

Me Fyell e me Këngë po s'u çmalle,

Jeta s'vlen hiç: Se pa këto nuk është

Veç pemë helmi, pus e tym vërdalle.

19

Nga njëra dorë Trëndafil e Grua,

Nga dora tjatër patsha Rrush e krua:

"Zotit - po thoni - i ardhtë keq për mua!"

Po as m'a fal pendimin, as ia dua.

20

Një Engjëll më tërhiqte në Xhami,

Një Djall po më zvarrniste në Dolli;

Po Ver' e kuqe e fitoi davanë:

Gërshet këtej - edhe andej Hardhi.

21

Në prehërin e Hurisë kur gëzohesh

Veten humbet, e veten gjen, bekohesh:

Kur pi kungatën shpirtrëmbenjëse,

Përsipër Jetës, Vdekjes lartësohesh.

22

Te Shpell' e Verës kemi hedhur mendjen,

Dehemi, puthim për të mbledhur mendjen:

C'pyet? Gjykim e tru na kanë rrjedhur,

Se Vajzat na e kanë vjedhur mendjen.

23

"Pse s'pi më pak?" më thonë njerëzia,

"Për ç'arësye s'ka kufi Dollia?"

Një: Faq'e Vajzës; dy: Rubin'i Verës,

Ja shkaqe si kristal nga qartësia.

24

Drit' e Kungatës vlen çdo mbretëri

N'Evropë dhe n'Afrikë dhe n'Azi:

Rënkim'i Vajzës mallëngjen më rëndë

Se çdo shamat' e turmës në Xhami.

25

Fito një Zemër, puthe dhe rrëmbeje,

Dhe adhuroje si Altar prej Feje:

Një qind Qabera s'vlejnë sa një Zemër;

Zemër kërko, Haxhi, jo Gur Qabeje.

26

Si mjer' ay që Dashuri s'ka ndjerë

Dhe zemra s'i ka ndritur në prënverë:

Pa Ver' e Dashuri çdo dit' e shkuar

Prej meje s'nëmërohet asnjëherë.

27

S'ka hir apo shëmtim në Dashuri,

Për Ferr e për Parajsë s'ka mërzi,

As për pallate a kasolle a shpella

As për mëndafsh a rrecka a stoli.

28

Kjo zemr' e marr' e mbytur në mjerime

Pa prerë vuan e lëshon rënkime:

Kur më dha Zoti Verë Dashurie,

Ma mbushi kupën gjak prej zemrës sime.

29

E prisja! Si rrufeja më tronditi!

E Dashura më shkoi, më neveriti:

S'e çmoja kur e kisha... Ah, çma priti!

Në Ferrin nga Parajsa më vërviti.

30

Rënkoj e psherëtij, se s'të kam pranë,

M'u çuar zëmra, vojtjet mënt s'më lanë,

Askujt s'ia qaj dot hallin, djall' o punë:

Vrermjalt' e flagëves' e qiellhapsanë!

31

Nga hidhërim'i ndarjes jam përpirë,

Sa e sa herë zemra m'është grirë:

Ty natën të kujtoj e psherëtij,

Nga malli digjem, si qiriri kam shkrirë.

32

Kur s'dhëmp e s'shëmp nuk është Dashuri,

Pa Ferr s'gjen dot Parajsë dhe Huri:

Kur zjarr' e ke në gji, me nat' e ditë

Sot ndrit me gas e nesër ndes më zi.

33

Te rrug' e Trëndafilit plot me gjëmba

Pikova gjak, u çora dhe u shëmba:

Pa qindra plag' e çpojtje s'qepeht krehri

Në flokët e së Dashurës me dhëmba.

34

Zemrën me sy e dashura ma ndes,

Zemraqiri me flakën rron e vdes:

Te flak' e bukur zemraflutur turret,

Kurban e tëra digjet pa kujdes.

35

Me syrin bukuri e dritë çpall,

Në zemrën Dashuri e zjarr më kall:

Ti s'më vë re aspak ose më tall,

Kur unë pshërtij për ty me mall.

36

Zefire, fryre, syri im të pa,

Nga gjoksi zemra m'iku dhe më la

Dhe dyke fluturuar pas të ra:

Banesën sot në gjoksin tënt e ka.

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, tetor 2008)

POEZI NGA BRITANIA E MADHE

KEN SMITH

(Përcaktuar nga gazeta “Tribune” si: “njëri nga të paktët që do të lexohet edhe pas njëqind vjetësh”)

Ken Smith u lind më 1938 në Rudstom, Angli. Djalë i një fermeri. Ka punuar në Britani të Madhe dhe në Amerikë si: mësues, shkrimtar i lirë, barman, botues, mbledhës patatesh dhe spiker BBC-së dhe ka ndjekur kurse për shkrimtarë në Leeds University, Kingston Politechnic dhe Clark University. Ka marrë çmimin letrar “Lannan” më 1997 dhe çmimin Cholmondeley më 1998. Jeton në Londër. Librit “Wild Root” 1998, i janë akorduar shumë çmime. Eshtë përcaktuar nga gazeta “Tribune” si: "poeti bashkëkohor më i rëndësishëm, njëri nga të paktët që do të lexohet edhe pas njëqind vjetësh”.

AMBIENTE NAPOLITANE

Një qytet apartamentesh tashmë i largët, varka

prej drite në të cilat ditët plaken.

Një qytet përse-sh? Dhe orët varen

kambanë më kambanë në qytet,

por toka drithëruese çahet dhe bërthama

derdhet jashtë e nxehtë. Disa kanë një karrige të vogël

në rrugë,

një bankinë me cigare për të shitur. Aromë

borziloku, recinë,

kundërmim peshku, bukë, smog trafiku

gjithnjë në lëvizje përgjatë gjirit, syri qorrohet

në pyllin blu

mes maleve dhe gjirit.

E sheh dhe të vjen të vdesësh.

Jashtë, në ujrat e natës,

dy burra peshkojnë errësirën, njëri me një dritë,

tjetri me një grep të madh. Drejt apartamenteve Orioni shkëlqen,

duke zbardhëllyer kodrën, ku dritat ndriçojnë

përgjatë natës shtëpinë e të vdekurve:

Xhovani dhe familja e tij, Rozaria, Longobardi,

të gjithë fëmijët e tyre janë gjunjëzuar pranë shtretërve,

të vendosur njëri mbi tjetrin, deri në tavan, çdonjëri ka një kandil,

çdonjëri godet me ndalesa një kambanë

të thërrasë shenjtët,

turmën qytetare sherrxheshë përgjatë bregut.

GRUAJA PA EMER

Ç’ti thosha kur e shihja nëpër shkallë,

e humbur në hapësirat e trishtuara mjegulluese

të distancës së saj të mrekullueshme? Ti thoshja:

Je shumë e sjellshme. Dhe shumë e bukur.

Vite më parë, në një qytet mizerabël gjysmë të errët,

ku banoja, i ftohur, ecja me hapa të mëdhenj

në park, gjatë dimrit,

duke tymosur cigaren time të zezë, duke

ushqyer zogjtë e ujit

dhe studimet e mia akademike mbi brigjet e ujrave.

Dhe kjo është gjithë historia, takat e tua

poshtë qerthullit të shkallëve, ashensori që përsëri

nuk funksionon, natë dimëri, qoshku ku

ajo vepron, jashtë jetës sime, përgjithmonë.

Eshtë vonë dhe porta hapet nga brenda.

Emri i saj, o emrin e saj, nëse mund të hamendësoja

luksin e një emri,

nëpër pemët e larta korbat bëjnë sherr.

Kafe, gurabije.

MESAZHI I HERKOLANOS

Fillon: baba më fal, sot nuk kam mësuar

veçse një fjalë, duke u dembelosur, përgjumësh në diell

mes gurëve të kaftë, ndërsa udhëzuesit e qytetit të groposur

belbëzonin në tre gjuhë.

Kam kaluar nga jeta në jetë, nga guri në gur,

nëpër pluhurin e dendur ku strehohen hardhucat.

Baba, hardhucka është dashnorja e tij,

miqtë e tij dhe fëmijët e panumërt të tyre janë të zënë me punë.

Atje ishte pijeshitësi dhe thashethemet e pusit, furra,

e shkruara lënë peng te një huamarrës në murin e

kreditorit tënd,

putana e shijshme si një fik, një

vreshtë, një baltë e ëmbël.

Të kultivuar bri më bri në pluhurin e improvizuar:

pleq apo të rinj, me fjalët e tyre, një skllav që kërcëllin

dhëmbët e përparmë, Plin: “qytetarët, të gjithë vdiqën

si gjithë të vdekurit e tjerë”.

I kanë varrosur. S’ka më dhoma ku të luftohet,

të bëhet dashuri, të qetësohesh, të ëndërrosh,

të ngrihesh nga gjumi përnjëherësh nga kënga e këndesit,

apo nga zhurma e fëmijëve dhe zogjve të tjerë,

përplasja e dallgëve të detit gjatë natës mbaroi.

Asnjë nuk është këtu, vetëm një plak me rreckat e tij

që u murmurin mbretërive të zhapikëve,

janë shteruar lutjet,  krahët e mashtruesve: asgjë s’është e sigurtë,

as e shenjtë për një kohë të gjatë. Fund i mesazhit.

 DOUGLAS DUNN

Douglas Dunn u lind më 1942 në Inkinann Renfrewshire të Skocisë. Laureohet për Letërsi Angleze në Universitetin e Hull-it.

NJEREZIT E RRUGES TERRY

Vijnë mbrëmjeve duke e sjellë mëngjesin shpejt.

Ua dëgjoj hapat, kumbimin e zinxhirëve të biçikletave.

Shpërthimet e papritura të motoçikletave, gjëmimet e furgonave.

Për ndonjë arsye ose gjendem në shtrat, ose tendat janë të ulura.

Ky mashkullitet i padukshëm i bën perëndi,

një panteon këpucësh dhe tutash.

Por kur i sheh të kthehen shpejt nga puna

apo ngadalë të dielave, janë shumë të lodhur

dhe të mërzitur për të qenë në rehati.

Kur u a vështron fytyrat

shumë të trishtuara ose të gëzuara, të vjen keq.

nën ritmin e aromave të gatimeve shpejtojnë hapat,

përqafojnë fëmijët dhe këndojnë për ta.

INCIDENT NE DYQAN

Nuk është e gjatë, bukuri pa stil,

nuk vesh geta, s’përdor kozmetikë.

Nga poshtë këmishës i imagjinoj

vibrimin e lehtë të gjinjve.

E ndjej dridhjen mbi këmbët e saj,

ekzemën e ilaçit të rrobave prej firme të njohur në duar.

Poshtë shtratit, qeporet e harruara dimërore

vdesin nga etja, të shtrënguara nën morsin e pluhurit të egër.

I shoqi i qëllon. Plakat

i pëshpërisin pas krahëve duke e vështruar.

Blen trëndafilin më të errët që kam parë

dhe ia mbërthen kërcellin në rripin prej plastike.

NATEN NGA DRITARJA

Nata ulërin nga ëndrrat e frikshme.

Fëmijët qajnë brenda shtëpive shumëfrymëshe,

një njeri hapon për në gërhimën e tij.

Në majë të këmbëve policët kontrollojnë dyert.

Hapat bëhen njerëz poshtë llampadarëve.

Të dehurit kthehen nga festat,

duke tringëlluar shishe dhe këngë të shkuara.

Të rinjtë shtëpijohen

dhe zhduken brenda shtretërve të bardhë.

Në këtë natë mbytëse me dritare hapur,

pagjumësitë duke tymosur në errësirë,

bëjnë dritëza të kuqe me gojë,

numërojnë vitet e martesave të tyre.

SHUME KOHE ME PARE

Në një shtëpi që e kisha vizituar në rini

vështroj nga një derë gjysmëhapur,

gjyshin e një shoku,

një plak që këndon “Long Ago and Far Away”

mbi një kalë lodre duke u lëkundur,

të cilit fëmija i parë i ishte mbytur në det

prej gjysmë shekulli tashmë

me një anije që s’ia mbaj mend emrin.

Çdo herë që ai motiv i trishtë këndohet apo luhet

gjendem përsëri në atë shtëpi, te ajo derë.

Një grua duke më tërhequr për mënge

më thotë: “Ik, largohu, lëre të qetë”.

Dhe ai këndon, por s’është më atje.

Kali si det lëkundet.

Oqeani është kudo

ndërsa dhoma është erë dhe shi.

PERANDORI

Gjithë këto perandori të varrosura... kanë ikur,

duke tërhequr pas harta dhe rrafshnalta si bisht.

Nuk e lanë të qetë gjeografinë

pushtuan me gjembaç dhe trëndafila.

Paraardhësve tanë u dukej e drejtë ta ngrinin

flamurin e tyre të bukur në çdo agim të huaj

dhe pastaj ta ulnin në perëndim në errësirën

e bronxtë të trompës. U përzien me vendin,

kohën, njerëzit, jetët dhe në fund me shtratin. Vdiqën

kur ajo vdiq. Por ishte e vdekur që më parë.

Nuk e dinin.

Raca, fuqia, tregtia, flota, qindra regjimente,

e vonuan shqelmin përfundimtar me krenari,

që ishte e kushtueshme. Duke llogaritur dëmet

e paketuam moralin me fuqinë që humbëm.

Na shkatërruan. Pushtuan kontinente.

I mbushëm uniformat e tyre. Vozitëm nëpër dete.

Punojmë në minierat e tyre dhe ndërtojmë historitë e tyre.

Gënjyen për shtëpitë. Të gjithë njerëzit u mashtruan

dhe kjo vazhdon. Kështu do të jetë përgjithmonë.

Dëgjo. Një nxënës jashtë mësimit luan muzikën:

“Zoti e shpëtoftë Mbretëreshën” me një flaut eduardian.

është, por nuk e di, i mjerë.

Përgatiti dhe shqipëroi Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, shtator 2008)

POEZI NGA SHBA

ALLEN GINSBERG

(Poeti që ushtroi një influence të thelle mbi kulturën amerikane të viteve ’60, ’70-të)

Allen Ginsberg u lind më 1926 në New Jersey, USA. Kur ishte në vit të parë në Universitetin e Kembrixhit erdhi në kontakt me një grup studentësh dhe jo, mes të cilëve:  Lucien Carr dhe Jack Kerouac, William S. Burroughs e Neal Cassady. Duke eksperimentuar benzedrinën dhe marihuanën, besonin se çdo herë që takohesh u shfaqeshin vizione të mëdha poetike, të cilat më vonë i titulluan “Vizione të Reja”.  Në moshën njëzetë e nëntë vjeçare, Ginsberg kishte shkruar shumë poezi,  por s’kishte botuar asnjë. U bë shkrimtari i parë “Beat” që morri një sukses të madh kur lexoi poemën e tij të re – Ulërima – në galerinë legjendare “Six Gallery poetry reading” më tetor të 1955. Fama e tij vazhdonte të rritej  barazi me lëvizjen “Beat” që ndërkohë evoluoi nga një ide në një lëvizje të vërtetë dhe që më vonë do të bëhej një klishe. Në vitet e para të ’60-tës, Ginsberg hyn në skenën “hipi”. Ai dhe Timothy Leary punojnë sëbashku për të bërë të njohur shpikjen e re të Leary-it, drogën të quajtur LSD.  Bob Dylan shpesh e ka quajtur Ginsberg si një nga të paktat figura letrare kundrejt së cilës ushqente respekt. Më 1970 Ginsberg takoi profetin (guru) tibetian Chogyam Trungpa Rinpoche. Ai e zgjodhi menjëherë Trungpën si guru-në e tij personal. Sëbashku me Anne Waldman themeloi një shkollë poezie,  e titulluar “Jack Kerouac School of Disembodied Poetics", në Naropa Institute, në Boulder të Kolorados.  Vdekja e Ginsberg-ut më prill të 1997 na privon nga një personazh që ka ushtruar një influencë të thellë mbi kulturën dhe kundër-kulturën amerikane të viteve gjashtëdhjetë dhe shtatëdhjetë. Por nuk na privon nga poezia e tij, që ia arriti të na fliste me një zë kaq të fortë, sa që talenti i këtij: “Beat-i”, vagabondi dhe të pabinduri, nuk mund të mohohet.

GURU

Eshtë hëna që zhduket.

Janë yjet që fshihen jo unë.

Eshtë qyteti që shuhet, unë qëndroj,

me këpucët e mia të harruara,

çorapen e padukshme.

Eshtë thirrja e këmbanës.

BLUZ PER VDEKJEN E BABAIT

Ej baba i vdekur, po vij fluturimthi në shtëpi.

Ej njeri i shkretë, je shumë i vetmuar.

Ej baba plak, e di ku shkon.

Ej baba i vdekur, mos qaj më.

Mamaja është atje, poshtë dyshemesë.

Vëlla vdekje, të lutem kujdes dyqanin.

Teze plakë e vdekur, mos i fshih kockat e tua.

Xhaxha plak i vdekur, e ndjej kërkëllimën tënde.

O motër e vdekur sa të ëmbla janë vajet e tua.

O fëmijë të vdekur frymoni frymëmarrjet tuaja

Gjokset mbushur lemzë do e lehtësojnë vdekjen tuaj

Dhembja iku, lotët pushuan.

O vdekje gjeni pjesa jote u plotësua.

O vdekje dashnore trupi yt ka ikur.

O baba i vdekur po vij në shtëpi.

Vdekje fatthënëse fjalët e tua janë të vërteta.

Vdekja mësuese  të falënderoj.

Që më frymëzove të këndoj këtë bluz.

Vdekje Buda, do rri zgjuar me ty.

Dharma vdekje, mendja jote është e vërtetë.

Sangha vdekje, do ia dalim mbanë.

Vuajtja është ajo që u lind.

Injoranca më bëri të humbur.

E vërteta e lotëve nuk të turpëron.

Ti frymë atërore edhe një herë lamtumirë.

Lindja që solle nuk ishte e sëmurë.

Zemra ime është e qetë, ashtu siç thotë koha.

Fatthënës i vdekur fjalët e tua janë të vërteta.

Vdekje mësuese të falënderoj.

Që më frymëzove të këndoj këtë Bluz.

Ti frymë atërore edhe një herë lamtumirë.

Lindja që solle nuk ishte e sëmurë.

Zemra ime është e qetë, ashtu siç thotë koha.

LAWRENCE FERLINGHETTI

(Një nga protagonistët dhe baballarët e periudhës “Beat-Generations”)

Lawrence Ferlinghetti u lind më 1919 në New York, USA. Ka qenë një nga protagonistët dhe baballarët e periudhës së ashtuquajtur “Beat-Generations” me poezinë, me librarinë dhe shtëpinë botuese avangardiste të tij “City Lights” në San Francisco. Eshtë poet, piktor, botues, një nga figurat mitike të kulturës ndërkombëtare. Eshtë publikuar në shumë gjuhë të botës, poezitë e tij janë shkruar për t’u lexuar me zë të lartë, për t’u shoqëruar me komplekse xhazi, për të transmetuar në mënyrë direkte idetë dhe sentimentet e Luna Park-ut të madh të mendjes në të cilën poeti i referohet me simbolin (konkret) të Coney Island-it.

DUKE RREZIKUAR VAZHDIMISHT

ABSURDITETIN

Duke rrezikuar vazhdimisht absurditetin

dhe vdekjen

kudo ku zhvillohet

mbi kokat

e publikut të tij

poeti si një akrobat

kacavirret mbi litarin e tendosur

nga ai vetë

dhe ekuilibrohet në anomalinë e syve,

mbi një det fytyrash

marshon drejt rrugës së tij,

përtej bregut tjetër të ditës,

duke bërë salto mortale,

truke magjike me këmbë

dhe të tjera gjeste mizerabile teatrale,

të gjitha pa gabime,

si çdo gjë

për atë që ndoshta nuk ekziston.

Sepse ajo është super realja

që duhet medomosdo ta kuptoj

një e vërtetë terse

përpara se të përballojë hapa dhe pozicione

në fillimin e supozuar

drejt akrobacisë më të lartë,

ku Bukuria rri dhe pret

me respekt,

fillimin e shëtitjes së tij të vdekjes.

Dhe ai,

një Charlot i vogël

që mund ta pres apo jo

formën e tij të ëmbël shekullore,

me krahët e shtrira kryq në zonën boshe

të ekzistencës.

QENI

Qeni.

Liroi qenin shpejtë në rrugë

dhe pa realitetin,

gjërat që pa

ishin më të mëdha se ai,

gjërat që pa

janë realiteti i tij.

Të dehur nëpër pragje.

Hëna mbi pemë.

Liroi qenin shpejtë në rrugë

dhe gjërat që ai pa

ishin më të vogla se ai.

Peshq në gazeta.

Milingona nëpër vrima.

Pula në dritaret e lagjes kineze,

kokat e tyre në një hapësirë të ngushtë.

Liroi qenin shpejtë në rrugë,

duke kaluar gropa dhe fëmijë,

cigare dhe mace,

bilardo dhe policë.

Nuk i urren policët.

Nuk i interesojnë më,

i kalon

dhe parakalon qengjat e ngordhur të varur

në tregun e San Francisko-os.

Do të preferonte të hante një qengj pirës

sesa një polic të egër,

të dy do i rrinin në stomak njëlloj.

Kalon fabrikën e makaronave Romeo,

Kullën Ciot

dhe kongresistin Doyle.

E ka frikë kullën,

por jo kongresistin

edhe pse ç’ndjen është shumë shkurajuese,

shumë stresuese,

shumë absurde,

për një qen të ri të trishtuar si ai,

për një qen serioz si ai.

Por ka për ta jetuar botën e tij i lirë.

Dhe një morr për të ngrënë.

Dhëmbëzën nuk do ia vënë.

për të,

kongresisti Doyle, është vetëm

njëra nga rubinetat e shumta

të zjarrfikësve,

Liroi qenin shpejtë në rrugë,

që ka jetën e tij prej qeni për të jetuar

për të cilën i duhet të mendojë,

të reflektojë,

duke prekur, kontrolluar, shijuar gjithçka

dhe duke i hetuar të gjitha,

pa u betuar kot së koti

prej një realisti të vërtetë,

me një histori të vërtetë për të treguar

dhe një bisht të vërtetë

për ta bërë

një demokrat

të vërtetë

të jetë

i impenjuar në një iniciativë

private autentike,

me diçka për të thënë

rreth ontologjisë,

diçka për të thënë

rreth realitetit

dhe si mund ta shikoj,

apo ta dëgjoj

me kokën mes putrave.

nga qoshku i rrugës,

kur qëndronte për t’u

fotografuar

te dyqanet e disqeve Viktor,

në dëgjim të

Zërit të Padronit,

ndërsa shikonte

si një pikëpyetje e gjallë,

në

gramafonin e madh

të kësaj ekzistence enigmatike,

me trompën e mrekullueshme të hapur

që ngjante sikur gjithmonë

mund të kërcente jashtë

dhe të përgjigjej për gjithçka

ndonjë përgjigje Fitimtare.

Përgatiti dhe shqipëroi Hiqmet Meçaj

(Botuar në :gazeta e Athinës”, gusht 2008)

POEZI NGA FRANCA DHE MEKSIKA

JEAN-PIERRE MILOVANOFF

Jean-Pierre Milovanoff është me origjinë ruse, u lind në Nimes të Francës. Është autor i dhjetëra librave poetik duke filluar që nga vitet 70-të, ka fituar shumë çmime, mes të tjerave: “Prix Joseph-Delteil” dhe “Prix France Culture” për librin “Shkëlqimi i Antonias” 1996,  “Prix Goncourt des lycéens” për “Pronari i Pallonjve”, 1997. Më vonë ka botuar: “Fshati Babiloni”, 1997; “Balada e Leprozit”, 1998; “Errësirë përpara, Seghers”, 2001.

NJE BEBEZ SYRI

Ndonjëherë vështrimi ndal

ecjen,

prej kohësh ardhur

nga larg

dhe nuk ekziston më në asnjë botë

një bebëz syri mes kolonash

të një tempulli,

shkatërruar prej vagabondësh

dhe shiut,

apo ëmbëlsia e qiellit

në një banket,

e njëjtë si atëherë

për të gjithë të ftuarit

që nuk dinë asgjë

për të parët e tyre.

Të ritakosh,

reflekse që kanë frikë

shansin

e të ngelurit borxh

çdo dashurie.

KENGE PRILLI

Një mëngjes prilli, në Paestum, e dashura

nga parandjenja apo paniku

pikërisht kur i shprehja dashurinë,

ma qepi gojën me dorë.

M’u duk se fytyra më rrëshqiste

poshtë një putre të shurdhër kafshe

sikur të isha i dënuar

të mos e adhuroja dashurinë.

Ti, Circea ime, e kurorëzuar me helme,

pas kësaj zie të çuditshme,

mendoje se doja të flija

një vit të tërë mes derrave?

O kositës në perëndim të diellit

këput një lulëkuqe për të dashurën time!

Marinar, çoja,

përtej vdekjes që s’vdes kurrë.

NE DJALL KUSH E KUJTON

Peshkatari zhytet pa menduar

se një tjetër vendin i zë.

Shitësi nuk do t’ia dijë

rron a nuk rron ai.

Shëtita  herët në mëngjes

në pyllin e afërm, plot hije.

Vaftë në djall kush e kujton

atë natë kur të dashurova.

KENGE

O zog llafazan! O zog llafazan

në fushën e kositësve!

Pyete tim vëlla

në motrën e kujton.

O zog llafazan! O zog llafazan

në fushën e kositësve!

Thuaji se një burrë më shpie atje

ku lulet më s’mbijnë.

O zog llafazan! O zog llafazan

në fushën e kositësve!

T’i thuash  të mos hakmerret,

për mua, të mos qajë.

O zog llafazan! O zog llafazan

në fushën e kositësve shko!

Thuaji të gatuajë një bukë mielli!

Bashkë me zemrën time ta hajë!

VARGJE TE VOGLA

Dimër i verbër.

Pranverë memece.

Edhe hëna

më shumë rëndon

në supet

e të paaftit për asgjë.

Rrëzohet dhe ecën

dhjetë herë në ditë.

Por bari delikat

e ndihmon

kur pengohet

mbi të vdekurit.

e ndjek një qen,

përtej kodrave

atje e braktis

gjatë natës

në dënimin

e një ëndrre të përsëritur

ku i fryn gjithnjë

në zemrën e akullt

ajri i kthjellët

i një dashurie të gjatë

që e lë të fandaksur

të paaftin për asgjë.

KETU, NE FSHATIN BABILONI...

Këtu, në fshatin Babiloni, thuhet

se një roje i vjetër i pallatit, trafikant

i njohur i argjilës, ka vendosur t’i shesë

të shtatë kodrat që mbrojnë Qytetin tonë.

Tani atje i varrosim të vdekurit,

një nga një: motrat tona me teshat më të bukura

dhe me vello, vëllezërit tanë lakuriq, të kruspullosur

nëpër qypa balte.

Kur pushimi i mundimeve tona

na drejton në rrëpirat e kuqe,

na pëlqen të dëgjojmë qiellin

rrotull ballit si një lumë,

me të kuqtë në ujë dhe shiun

në sy.

Dhe atëherë ëndërrojmë se nuk

e kemi shijuar kurrë qumështin

e infektuar të fëmijërisë.

S’e kemi lëshuar gjoksin nga goja.

Është një gojë prej guri.

Për këtë, ka zëra të sigurtë.

Këtu, në fshatin Babiloni...

Foshnja që fle brenda meje,

do të jetë fëmija i humbur.

Fëmija që fle në këmbët

e Perëndisë së gurtë,

fëmija që fle poshtë diellit

të hirtë si një liqen,

fëmija që fle brenda meje,

që nuk fle

në rizgjimin e tij brenda meje,

fëmija i humbur

do të jetë një vdekatar

fëmija që fle

apo Perëndia e kurorëzuar e milingonave?

NJE ZOTERI

Kamarieri me shpatullat e forta, sapo ka vënë

në mbulesën e tavolinës qëndisur me ar

shportat e frutave, ëmbëlsirat,

akullore me arra,

pastaj pret, në këmbë, i palëvizshëm,

pranë trëndafilave të kuq

të vetratës së madhe,

t’ia bëjnë me shenjë, të shpërndajë,

të sjellë kafenë,

apo kanatën me pije dardhe,

është një zotëri. Ka në një lëndinë të vogël

të Lindjes një fik që duhet të lulëzojë

pikërisht këtë muaj,

katër pula që vështrojnë të palëvizura vëllanë e tij, një

nuse me vështrimin e errët dhe kofshët e bardha

që e torturojnë

si freskia e gjelbërimit

dhe dy fëmijë që do jenë pasanikë

pas vdekjes së tij.

Prej gjashtë muajsh në shërbimin tënd,

është i pakuptueshëm dhe i babëzitur,

kur mbyll sytë për gjumë,

risheh kostumin fin të Çlirimtarit

të kapërcejë kodrat e kohës

dhe të arrijë i shkrehur në vilën tënde

të bërë pluhur,

mes fiqve blu,

pulave të zeza, bijve

me vithje demi

dhe gjetheve të ftohta

dasmash.

Shqipëroi Hiqmet Meçaj

JOSE   EMILIO   PACHECO

Ka lindur në 1939 në Meksikë, ku edhe jeton. I përket brezit të shquar të poetëve Suor Juana Inés de la Cruz, Ramón López Velarde, Xavier Villaurrutia, José Gorostiza, Octavio Paz e Jaime Sabines të traditës letrare meksikane. Peisazhet e Pacheco-s janë prej toke, prej uji dhe koha shpesh i fshin ose i deformon.  Ka fituar shumë çmime, ndër të cilët edhe dy nga më të rëndësishmet e poezisë: “Pablo Neruda” në 2004 dhe “Garcia Lorca” në 2005.

përktheu nga spanjishtja Ben Meçe-Bolonjë

SHPELLA

Të vdekurit, si të vdekur, nuk ekzistojnë dot deri në pafundësi

As vdekja vet nuk është e pafund

Herët a vonë ç’do gjë bëhet pluhur.

Ndërsa shpella di të ruaj atë ç’ka brenda.

Këtu janë, të rreshtuara,

me atë diçkanë që duan të tregojnë,

kockat, dhurata të një historie sekrete.

Këtu dimë ç’është vdekja

Këtu dimë atë që di vdekja

Këta gurë i dhanë jetë kësaj vdekjeje

Këta gurë u bënë llava e vdekjes.

Çdo gjë këtu është e vdekur

Në këtë shpellë as vdekja vet nuk ka ditur të jetojë.

TRADHTI E LARTË

Nuk e dua atdheun tim.

Atë kulmin e shkëlqimit të tij abstrakt,

të padepërtueshëm.

Por (megjithëse tingëllon keq)

Do jepja jetën

Për disa peisazhe të tij,

disa njerëz,

porte, pyje me pisha,

për një qytet pa jetë,

gri, përbindësh,

për disa figura të historisë,

malet

dhe tre a katër lumenj.

MËRGIMTARI

Kur dita bëhet e plotë

Je ai që kthehesh

të fshish nga rëra gjurmën që pesha jote la;

heroi mjeran që u largua nga lufta, e

i mbështetur mbi mburojë,

vështron si digjet fusha e betejës;

i mbyturi pa emër kur mbërthen një trup tjetër

që deti të mos i dhurojë kufomën e tij dallgës;

i ikuri klasik që në shkretëtirë krijon

qytete të pafundme

dhe nuk e di që janë veç mirazhe;

ai që nguli shpatën

në lëkurën e një perëndie të vdekur

ai që dëgjon në agim këngën e gjelit

dhe menjëherë mendon

se profecia është përmbushur;

i befasuar

por dhe krejt i vetëdijshëm

në mohimin që i ka bërë gjithshkaje;

ai që hap dorën dhe i dhurojnë natën.

TOKA

E thella tokë është

shtrati i të vdekurve.

Mish unanim

brezash të konsumuar.

Shkelim kocka,

mbeturina trupi prej gjaku të tharë,

plagë të padukshme.

Pluhuri

që na njollos fytyrën

është gjurma

e një krimi të pangopur.

NDERIM

Nën këtë shi bota natyrore

penetron

ndërmjet dëshirave të konkretësisë.

Dëgjon

muzikën e saj ritmike,

ndërthurje ajri dhe uji.

E vetmja pafundësi mbijetuese,

ky shi nuk di të gënjejë.

SHIGJETA

Nuk ka rëndësi nëse shigjeta

nuk arrin objektivin.

Më mirë kështu.

Pa zënë asnjë gjah.

Pa i bërë dëm askujt.

Ajo që ka rëndësi

është fluturimi, trajektorja, impulsi,

pjesa e ajrit e përshkuar në ngjitje,

errësirën që çliron ndërsa ngulet,

vibruese,

në shpalosjen e hiçit.

ANTIELEGJI

Mendimi im i vetëm, është mbi atë që nuk kam më,

obsesioni im, gjithçka që kam humbur.

Kurrë më, - thumbues refreni im.

E megjithatë, dashuroj këtë ndryshim të përjetshëm,

këtë përshtatje çast pas çasti:

pa të gjithçka që ne quajmë jetë

do të ishte gur.

MOSHA

Vjen një çast i trishtë në jetë

ku gjendemi pleq, si dikur prindërit tanë.

E atëherë zbulojmë në një sirtar

të harruar

fotografinë e gjyshes kur ishte katërmbëdhjetë vjeçe.

Ku ndodhet koha, ku jemi?

Ajo vajzë

që banon në kujtimet tona vetëm me fytyrë plake,

e vdekur pesëdhjetë vjet më parë,

në fotografi duket mbesë e nipit të saj,

jeta e pajetuar, e ardhmja totale,

rinia që rinovohet gjithnjë

tek të tjerët.

Historia nuk ka kaluar nëpër këto çaste.

Kemi kohë pa luftra e katastrofa

prandaj fjala vdekje është e pamendueshme.

Asgjë nuk jetohet as më parë e as më mbas.

Nuk ka zgjedhim në ekzistencë

veç kohës së tashme.

Ku unë jam plaku

dhe gjyshja ime fëmija.

NATË DHE BORË

Dola në dritare, në vend të oborrit gjeta natën

të brinjëzuar nga dëbora.

Bora e bën qetësinë ta prekësh me dorë.

Është rrëzimi i dritës, gati fikja.

Bora nuk do të dëshmojë asgjë:

është thjesht një pyetje madhështore

që lejon të bien nga qielli

miliona pikëpyetje të vogla mbi botë.      

Përgatiti për botim Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, korrik 2008)

POEZI NGA SHBA

CARTER REVARD

(Një nga shkrimtarët indigjen, më të rëndësishëm dhe autoritar të  Amerikës)

Carter Revard, (me gjak indian), u lind më 1931 në Pawhuska, të Oklahomës, USA. Pasi ka përfunduar studimet në Universitetin e Tulsës, në Oksford dhe në Yale, jep leksione letërsie në Universitetin Washington të St. Louis-it. Përveç revistave letrare, poezitë e tij janë përfshirë në të gjitha antologjitë e poezisë indiane bashkëkohore. Eshtë përcaktuar si një nga shkrimtarët indigjen, më të rëndësishëm dhe autoritar të  Amerikës.

PERSE KENDON ÇAKALLI

Ishte një rrëkezë pranë folesë,

futur në një lumë të vogël,

atë verë në të cilën linda.

Një natë fundgushti filloi të binte shi,

bubullima na zgjoi. Pika të mëdha uji

me zhurmë rrëzoheshin mbi tokën e thatë,

mbi gjethet e dendura të pemëve, mbi shkëmbinjtë

mbushur likene dhe shiu zbriste nga kodra me tërbim

dhe me pikjet, era duke lagur frynte në fole; dëgjoja

pik-pikën e ujit nga gjethet, kërcitjen e lagur të krisjes

së degëve të rrëzuara nga breshëritë e erës.

Pastaj – kënga e rrëkesë së vogël memece:

dëgjoi të rrëzohej një gur, u formuan çarje të reja

me kërcëllima të tonaliteteve më të ulta, atje 

në çarjet e reja pi, mëngjesin tjetër, ujin e freskët rrëshqitës

që m’i preu dhëmbët si brisk. Mendoja se sa i brishtë

ishte ekuilibri i atij guri, furtuna krijoi muzikë, kur

bota ime ndryshoi.

DUKE VALLEZUAR ME DINOSAURET

Para se të vinim në tokë, para se të arrinin zogjtë

ekzistonin dinosaurët, pendët e tyre,

ishin një ide e ndritshme e krijimit:

shiko dy kreatura të vogla me peshë

prej dy okësh, secila rri e qetë dhe përtej

krahëve vështrojnë me sy vigjilent

përbindëshat, që copëtojnë dhe zhdukin

njëri tjetrin, të dy vështrojnë përtej cakut

të asaj, që në rreth 50 miliardë rrotullimesh

të tokës që ftohet, do të quhet Skoci e Re –

tani duke fishkëllyer si reptilë vështrojnë

drejt  Jugut Pan-Gea që thyhet dhe lënë

si Atlant të rinj të përplasen tingujt mbi pisha,

në të cilat ata kacavirren me trupat e vegjël

gjatë erës së tërbuar të natës së shtatorit,

në shiun cingërimë dhe këndojnë, përplasin

krahët e vegjël për t’u ngritur lart duke hedhur

pikla uji, duke u ngjitur njëzet këmbë mbi erërat

shkallmuese të një rryme të ftohtë që kalon

dhe i ngre nën vështrimin e krokodilëve, që shkojnë

drejt Juglindjes në diell dhe gjatë gjithë ditës

përplasin krahët, poshtë tyre kalojnë, brigjet e kuqe,

me dëborë të Bermudës, duke fluturuar nëpërmjet

ngricës dhe dritës, në mjegulla, më pas në dritën e hënës,

mbi Levitanët e hekurt, me pishat e tyre mimike, që u

thërrasin të ulen poshtë, të pushojnë dhe të vdesin –

ndryshojnë drejtim drejt Juglindjes, me ndalesa, por

mbërrijnë erërat e forta dhe i zvarrisin përsëri, duke i

rrotulluar drejt Jugut, mbi ishujt Winward dhe drejt

Jugperëndimit, në të purpurtën dhe detaren ditën e tyre

të tretë, ulen poshtë, duke përplasur ende krahët,

në katërmijë këmbë, mbi Tobag-on, duke zbritur

deri te valët e dallgëve, që përplasen me furi

në brigjet e shkumëzuara të Venezuelës dhe rrëzohen

poshtë përmes dritës së hënës, duke prekur shpinën

e Amerikës së Jugut, ndihen Këngëtarët Mashkull

dhe Femër, të veshur me pupla dhe të mbijetuar.

2.

Kur erdhi

njëra nga Gjëmimet, më tha:

ja një qenie

nga e cila mund të krijosh trupin tënd,

me të cilin mund të jetosh derisa të plakesh,

tani kur jemi përballë tamburit

vallëzojmë duke shkundur kapelet e pendëve: kjo kapele

është si një ylber prej pendësh, të lidhura brishtësisht

me lëkurë bualli,

që valëzojnë në lëvizjen e saj.

S’i kam merituar ende

pendët e shqiponjës, vetëm

ato të zogjve të vegjël,

që u vazhdon jeta në kapelet e pendëve,

në vallëzimin tonë,

që valëzon, ndërsa kapelja tingëllon

dhe ne kërcejmë në dritën e ndriçuar nga dielli

dhe në natën e shkëlqyer nga hëna,

për t’i bërë homazh vajzës së vogël

që po hyn në gjirin tonë,

ashtu si në kohërat e shkuara, për mua,

për çdonjërin nga ne që vallëzon.

Vetëm zogjtë e vegjël dhuruan

trupin e tyre, që vajza e vogël të jetojë

deri në plakje.

I thirra këtu

për t’i futur në këngën time,

që krijoi trupat e tyre prej ylberësh shumë përpara

se të vinim në tokë,

që duke mësuar të këndojnë dhe të fluturojnë u bënë

qënie për të cilat qielli i pafund

dhe oqeani pa rrugë janë një nocion:

tani do të këndojnë dhe

do të kërcejmë me ta,

këtu.

BRENDA PORSTER

Brenda Porster u lind në Filadelfia, USA. Edhe pse jeton midis Italisë dhe Amerikës, pothuaj e gjithë vepra e saj poetike është e shkruar në gjuhën angleze, sepse siç pohon vetë, është metrika e anglishtes që i rrjedh ndër deje.

PRAGE

Jam shtrirë në shtrat, CNN-i

informon botën

se si kauboi, duke kalëruar indiferent,

u a ka prerë jetën e njëzetë personave,

del i pafajshëm. Ndihem keq

dhe mendoj për ty.

Nën shiun e tejdukshëm shikojmë dhe dëgjojmë:

na flasin për dorëheqje. Mendoj për Pinelin

dhe për ty

edhe pse s’ka diell.

Sheshi i bardhë, i beftë, nën kështjellë,

m’i dhemb sytë njëlloj, e brishtë ngelem,

edhe kur më thua me siguri, me delikatesë

“për mua je një burim orgazme”.

Duke zbritur nga kështjella,

shoh rrugët e Mala Stranë-s, “E keqe e Çuditshme”

bëhen në sytë e mi, erëra të ndyra karboni të ndezur,

rrathë kujtimesh dhënë hua,

djemtë që lozin dhe i bëjnë fotografi

njëri tjetrit dhe mua, përpara

makinës fotografike qesh.

Ndarje e rëndë, ushqim i verbër me kolegun tim,

njeri i përzemërt që beson në mrekullitë, vesh

sandale dimri dhe mendon të marri votat

(Edhe unë, skeptike tërë jetën, kam vënë biletën të palosur

poshtë një guri, duke ju lutur rabinit

që të ma realizojë

dëshirën time).

E vetme, kthehem të rishoh vizatimet

e fëmijëve të Terezini-t, pranoj

luksin banal

të lotëve.

Kthehemi drejt kështjellës,

një hënë ujore mbi Moldavinë, shumë e bukur,

stomaku më është shkatërruar nga dhimbja:

dhe kështu mësova se

edhe kjo mund të ndodhë që

për një javë të tërë

të mos kem bërë tjetër,

veç të kem

menduar për ty,

në çdo orë të ditës.

Udhëtimi për në shtëpi ishte i pagjumë,

bora mbi male binte e dendur mbi ne

dhe duke e vështruar nga dritarja

ndieja edhe njëherë të njëjtën këngë:

-Mbahu fort, mbahu-

pikërisht këtë po bëj.

FUNDI I MITIT

Qëkur miti nuk u ndaka

dhe qëkur magjia qenka

tringëllimë për veshë të fortë?

Nuk kemi

tjetër veç:

një melodi,

një mal me maja plot dëborë, e vetmuar,

hije bredhash blu mbi borë verbuese,

valë tingujsh që përthyhen pafundësisht,

duke ngrohur ajrin e ngrirë,

të padukshme dhe si të tilla,

të paekzistueshme?

Një pasqyrë,

që reflekton iluzionin tonë,

një vizion stoik,

i ndritshëm, i brishtë:

një mur,

që na ringreh sinjale,

që ka mungesë fluiditeti,

apo shtyrje reciproke, lëvizje të kombinuara

të një loje në çift;

edhe pse ka ende gjeste të papritura,

kënde për tu kompensuar,

sepse edhe indiferenca njeh

një farë kortezije:

një dhuratë,

që kërkon shkëmbime rituale,

një: “merre, është për ty”

e nxjerrë nga çanta të paambalazhuar,

anonime:

dhe ti

do të pranoje

kaq pak dhe kaq me vonesë?

Dhe kur miti të grimcëzohet

-siç duket ishte shumë i brishtë-

në xhama të mprehtë, grushte për zemrën,

nuk përbën, pas gjithë kësaj, një lajm

të madh, por vetëm që përsëri je

e vetmuar, një neutron pafundësisht i vogël,

që përshkon dendësisë e jetës,

pa lënë gjurmë.

I parëndësishëm poshtë syve që nuk shohin

një qiell i zi, i ngrirë

dhe indiferent.

Përshtati dhe përgatiti Hiqmet Meçaj

(Botuar në “Gazeta e Athinës”, tetor 2008)